ਮਹਾਨ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜਿਆਂ ਦਰੇਜ਼ : ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ    (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)    ਗੁਰਭਿੰਦਰ ਗੁਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰ :- ਸਾਦਗੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਨੀਤੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਆਂ ਦਰੇਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। London School of Economics (LSE) ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਿਕਾਸ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ – ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਗਰੀਬੀ ਉੱਚਾਟਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਲੋਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ – ਜਿਆਂ ਦਰੇਜ਼ (Jean Drèze)।

ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ, ਲੋਕ-ਨੀਤੀ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਹਮੀ ਹਨ। ਦਰੇਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ, ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਈ। ਮਨਰੇਗਾ ਤੋਂ ਆਰ ਟੀ ਆਈ ਤੱਕ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਣਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਜਿਆਂ ਦਰੇਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਗਰੀਬੀ, ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਵੇਖਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ London School of Economics (LSE) ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਿਕਾਸ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਦਰੇਜ਼ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਲਈ LSE ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ। ਪਰ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਰਾਸ ਨਾ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ – ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ।

ਦਰੇਜ਼ ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਜੀ. ਬੀ. ਪੰਤ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਤੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਦੇ। ਸਾਦਗੀ ਇੰਨੀ ਕਿ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੱਕ ਸਭ ਨਾਲ ਖ਼ਰੀ-ਖ਼ਰੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ। ਦਰੇਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹ ਰਾਂਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ Delhi School of Economics ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ।

1. ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਕਮੇਟੀ

ਯੂ.ਪੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਰੇਜ਼ National Advisory Council (NAC) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਇਹੋ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

2. ਮਨਰੇਗਾ (MGNREGA)

ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੋਜਨਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੂਰਲ ਐਮਪਲੌਇਮੈਂਟ ਗਾਰੰਟੀ ਐਕਟ ਦੇ ਡਰਾਫਟ ਵਿਚ ਦਰੇਜ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।

ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਮਨਰੇਗਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਰੇਖਾ ਹੈ।

3. ਰਾਈਟ ਟੂ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਐਕਟ (RTI)

ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਹੱਕ ਮਿਲਣੀ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਚ ਸੀ। ਦਰੇਜ਼ ਨੇ RTI ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।

4. ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ

ਦਰੇਜ਼ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਵਿਕਾਸ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਡ-ਡੇ-ਮੀਲ ਸਕੀਮ, ਪਬਲਿਕ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ (PDS) ਅਤੇ ICDS ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਅਮਰਤਿਆ ਸੇਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੰਮ: ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਮਰਤਿਆ ਸੇਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਿਆਂ ਦਰੇਜ਼ ਨੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ Development as Freedom ਅਤੇ An Uncertain Glory: India and its Contradictions ਖ਼ਾਸ ਹਨ। ਰਿਸਰਚ ਪੇਪਰ: ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀਆਂ ਅਗੂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਰਨਲਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਸੋਚ: ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਊਮਨ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਇੰਡੈਕਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ GDP ਦੀ ਵਾਧੂ ਦਰ ‘ਤੇ।

ਦਰੇਜ਼ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਧਰਨਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸਧਾਰਨ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਾਈਕਲ ਜਾਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

ਦਰੇਜ਼ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਤੇ ਲੋਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੋਚ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਲਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਂਚੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਚੱਕ ਕੇ ਥਾਣੇ ਵਿਚ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਾਰਨ ਸੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਨਕਸਲ ਸਮਰਥਕ” ਕਹਿ ਕੇ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨਾ। ਪਰ ਇਹੋ ਦਰੇਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਰੇਗਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰੇਜ਼ ਦੀ ਸੋਚ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ।

ਜਿਆਂ ਦਰੇਜ਼ ਦੀ ਸੋਚ

1. ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ।

2. ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮਾਪ GDP ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਹੈ।

3. ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਰਥਿਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੈ।

4. ਸਾਦਗੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਨੀਤੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਿਆਂ ਦਰੇਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲੀ ਤਰੱਕੀ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗਰੀਬ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਇਜ਼ਜ਼ਤ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਆਂ ਦਰੇਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਬਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸੋਚਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

1. Hunger and Public Action (Amartya Sen ਨਾਲ, 1989)

ਭਾਰਤ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭੁੱਖਮਰੀ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ‘ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬ।

2. The Political Economy of Hunger (Amartya Sen ਅਤੇ Anne Osmani ਨਾਲ, 1991 – ਤਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ)

ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਨ ਕੰਮ।

3. India: Economic Development and Social Opportunity (Amartya Sen ਨਾਲ, 1995)

ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਮੌਕੇਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ।

4. An Uncertain Glory: India and its Contradictions (Amartya Sen ਨਾਲ, 2013)

ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਮੀਆਂ, GDP ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ।

5. Sense and Solidarity: Jholawala Economics for Everyone (2017)

ਲੋਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਉੱਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ।

6. Public Report on Basic Education in India (PROBE Report) (1999, ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ)

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਪੋਰਟ।

7. Democracy and the Right to Food (2004)

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ।

ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੇਪਰ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ

Food and Nutrition in India: Facts and Interpretations

Universalisation with Quality: ICDS in a Rights Perspective

The National Rural Employment Guarantee Act: A People’s Act

Mid-Day Meals in Primary Schools: Achievements and Challenges

Poverty and Inequality in India: A Re-examination

ਦਰੇਜ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਮ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਲੋਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਮਝ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ, ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।