ਭਵਿੱਖ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਕਿਵੇਂ ਖੁਲ੍ਹਦੀ ਹੈ?

    (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)  ਇਨਸਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੱਕ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਫੈਸਲੇ ਉਸਨੂੰ ਗੰਢਦੇ ਹਨ? ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਲੌਕਿਕ ਲਿਖਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਜਨਮਜਾਤ ਗੁਣਾਂ, ਹਾਲਾਤਾਂ, ਆਦਤਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਚੇਤ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਸਮਝ

ਪੁਰਾਤਨ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਚੇਤਨ ਮਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।

ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ:

ਜੀਨਾਤਮਕਤਾ (Nature) –

ਡੀਐਨਏ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਵਰਣ (Nurture) –

ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨੁਭਵ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਨਿਊਰੋਪਲਾਸਟਿਸਿਟੀ ਅਤੇ ਚੋਣ –

ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਨਰਵ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸਮਤ ਅਟੱਲ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਉ ‘ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਕਿਸਮਤ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ:

ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਦੀ ਧਾਰਨਾ –

ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ।

ਵਿਕਸਤ ਸੋਚ–

ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਸਤ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਥਿਰਤਾ ਵੱਧਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੇਬਸੀ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਇਸਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਵੱਧਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਿਹਤ

ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਡਰ, ਆਸ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਸਭ ਅਣਜਾਣ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਲਿੰਬਿਕ ਸਿਸਟਮ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਐਮਿਗਡਾਲਾ—ਡਰ ਅਤੇ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕੋਰਟਿਸੋਲ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਚ ਖੂਨ ਦਬਾਅ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਰੋਗ-ਰੋਧਕ ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਸੋਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਧਿਆਨ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਧਿਆਨ ਬਾਹਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮਿਤ ਧਿਆਨ:

ਐਮਿਗਡਾਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਫਰੰਟਲ ਕਾਰਟੈਕਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫੈਸਲੇ ਸਟੀਕ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਸ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ

ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ; ਇਸਦਾ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭਵਿੱਖੀ ਸੋਚ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਡੋਪਾਮੀਨ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਸਿਹਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮਜਾਤ ਰੁਝਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਉਹਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ। ਐਪੀਜੀਨੇਟਿਕਸ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਜੀਨਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਹੈ:

ਸੰਭਾਵਨਾ + ਕਿਰਿਆ = ਨਤੀਜ਼ਾ।

ਭਵਿੱਖ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?

ਭਵਿੱਖ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੀਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜ਼ਾ ਹੈ। ਕਠੋਰ ਸੋਚ ਹੌਸਲਾ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਕਾਸਮੁਖੀ ਸੋਚ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਧਿਆਨ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਚੇਤ ਜੀਵਨ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਹਰ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ—ਅਤੇ ਓਹੀ ਭਵਿੱਖ ਗੰਢਦੀ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ।

ਕਿਸਮਤ ਸੁਚੇਤਤਾ ਨਾਲ ਖੁਲ੍ਹਦੀ ਹੈ।

ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਗੰਢਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।

‘ਸਮਾਜਵੀਕਲੀ’ ਐਪਡਾਊਨਲੋਡਕਰਨਲਈਹੇਠਦਿਤਾਲਿੰਕਕਲਿੱਕਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samajweekly