(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਦਰਾਂ ਮਾਸ ਅਤੇ ਅੰਡਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਦੁੱਧ ਦੀ ਖਪਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਮਸਲਾ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਦੁੱਧ ਦਾ ਹੈ। ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਦੁੱਧ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਡੇਅਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡੇਅਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਉਤਪਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਛੀ ਦਾ ਚਾਰਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ।
ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਦੁੱਧ ਕੀ ਹੈ?
ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਉਤਪਾਦ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਡੇਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵੱਧਾਉਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ ਡੇਅਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਐਸੀਆਂ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਸਪਲੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦਾ ਚਾਰਾ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਚਰਬੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਾਊਡਰ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੂੜੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਸੰਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੁੱਧ ਖੁਦ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਇਸਦਾ ਉਤਪਾਦ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਡੇਆਰੀ ਕਿਸਾਨ ਦੁੱਧ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਖ਼ਪਤ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਉੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਫੀਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁੱਧ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਵੱਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਸਪਲੀਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗਤ-ਕਾਰਗਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਪਾਰਕ ਫੀਡ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਿਸਾਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪੋਲਟਰੀ ਦੇ ਕੂੜੇ, ਮੱਛੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੇਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਜ਼ਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਦੁੱਧ ਦੀ ਚਰਬੀ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ
ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਭੂਟਾਨ ਆਦਿ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਕਿ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਹ ਦਲੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਲੇਬਲਿੰਗ ਨੀਤੀਆਂ ਲਈ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੇ।
ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਕੁਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਧ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵੱਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਂ ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਅਣਚਾਹੇ ਬਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਾਂ ਹਾਰਮੋਨ ਨਾਲ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਸਾਫ਼ਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਾਸ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਅਣਸਥਿਰ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬਰਬਾਦੀ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਉਲੰਘਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ
ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਲੇਬਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਬਲਿੰਗ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਧ ਉਹਨਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜਾਂ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਭੋਗਤਾ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਐਕਟਿਵਿਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਲੇਬਲਿੰਗ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡੇਅਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ‘ਤੇ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਡੇਅਰੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਉੱਤਜੀਵੀ ਅਤੇ ਪੌਦੇ-ਆਧਾਰਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।
ਦੁੱਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭਾਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਡੇਆਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵੱਧਦਾ ਰੁਝਾਨ ਉਹਨਾਂ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲੁੱਕੀ ਹੋਈ ਚੁਣੌਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਆਹਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਖਾਦ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖਾਦ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਪਸੰਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ।
ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਆਪਕ
ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ।
