(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) “ਬਰੇਨ ਫ੍ਰੀਜ਼” ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ sphenopalatine ganglioneuralgia ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਦਰਦ ਠੰਢੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਆਈਸਕ੍ਰੀਮ ਜਾਂ ਬਰਫੀਲਾ ਪੀਣ) ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਤਾਲੂ ਜਾਂ ਗਲੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਦਰਦ ਨੁਕਸਾਨਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੀ ਅਚਾਨਕ ਤੀਬਰਤਾ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਰਦ ਵੱਲ ਜਗਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਦਰਦ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਬਰੇਨ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
1. ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲਾਅ
ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਠੰਢੀ ਚੀਜ਼ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਮਟਦੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਦਰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਟ੍ਰਾਈਜੈਮਿਨਲ ਨਾੜੀ ਤੰਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਟ੍ਰਾਈਜੈਮਿਨਲ ਨਾੜੀ ਤੰਤਰ ਇਹ ਦਰਦ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਦਿਮਾਗ਼ ਇਸ ਦਰਦ ਦੇ ਅਸਲ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕੇ ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ referred ਦਰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਖੂਨ ਦਾ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਦਬਾਅ
ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵੱਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਬਾਅ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
4. Sphenopalatine ganglion ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ
ਨੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸੇ ਮੌਜੂਦ ਇਸ ਨਰਵ-ਗਰੰਥੀ ਨੂੰ ਠੰਢੀ ਚੀਜ਼ ਤੁਰੰਤ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੱਖਾ ਚੁੱਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਬਰੇਨ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
1. ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪੀਣ ਦੀ ਠੰਢਕ – ਜਿੰਨਾ ਠੰਢਾ ਪਦਾਰਥ ਹੋਵੇਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਦਰਦ ਉੱਠਣ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
2. ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖਾਣਾ/ਪੀਣਾ – ਠੰਢੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਸੰਪਰਕ ਦਰਦ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
3. ਵੱਡਾ ਸੰਪਰਕ ਖੇਤਰ – ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦਰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਧਦਾ ਹੈ।
4. ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ – ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ।
5. ਗਰਮੀ ਦਾ ਮੌਸਮ – ਗਰਮ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਠੰਢੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾਣ ਨਾਲ ਨਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਕ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?
1.ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਘੂੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਪੀਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦਰਦ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
2.ਆਈਸਕ੍ਰੀਮ ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਵੀ ਦਰਦ ਵੱਧ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠੇਗਾ।
3.ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਜਲ ਦੀ ਘਾਟ) ਕਾਰਨ ਖੂਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦਰਦ ਉੱਠੇਗਾ।
4.ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
4.ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਤੰਤ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰੀਰਕ ਮਹੱਤਵ
ਭਾਵੇਂ ਬਰੇਨ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਰਦਰਦਾਂ ਬਾਬਤ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਮਾਗ਼ ਕਿਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਦਰਦ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਬਰੇਨ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਇਸਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ, ਨਾੜੀ ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਦਰਦ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਕਿਵੇਂ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਠੰਢੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਖਪਤ, ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਇਸਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਰਹਿਤ ਦਰਦ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਤੰਤ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਿੰਨੀ ਜਟਿਲ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਆਪਕ
ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ।
ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ’ ਐਪ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠ ਦਿਤਾ ਲਿੰਕ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samaj
