ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ ਯੂਕੇ
26 ਜੂਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸ਼ਾਹੂਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ….
ਸ਼ਾਹੂਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਜਨਮ ਕੁਨਬੀ (ਕੁਰਮੀ) ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਨਬੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਾਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜੇਕਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਤਖਤ ‘ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ।
ਜਾਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਾਹੂਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੰਨਾ ਜਾਤੀਵਾਦ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਛੂਤਾਂ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਅਣਮਨੁੱਖੀਤਾ ਝੱਲਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1902 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਛੂਤ ਵਰਗ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੁਫਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਹੋਸਟਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਾਹੂਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਦਲਿਤ-ਪੱਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਵਾਂਝੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹੋਸਟਲ ਖੋਲ੍ਹੇ।
ਇਸ ਨਾਲ ਅਛੂਤਾਂ ਅਤੇ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸ਼ਾਹੂਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪੁਜਾਰੀ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਾਹੂਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਪੁਜਾਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।
ਸ਼ਾਹੂ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਛੂਤਾਂ ਲਈ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਉਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੋਤੀਬਾ ਫੂਲੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ‘ਸੱਤਿਆ ਸ਼ੋਧਕ ਸਮਾਜ’ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਰਹੇ।
1902 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹੂਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ, ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਵਿੱਚ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਹੁਦੇ ਅਛੂਤ, ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੂਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1912 ਵਿੱਚ, 95 ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ 35 ਰਹਿ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਛੂਤਾਂ ਲਈ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਰਾਜ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਬੜੌਦਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ‘ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹੂ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਦ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਚਾਲ ਸਥਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਹੂ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਮੂਕਨਾਇਕ’ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਸ਼ਾਹੂ ਜੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ-ਪੱਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹੂ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਕਰੋੜਾਂ ਅਛੂਤਾਂ ਦਾ ਉਧਾੱਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਹੂਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਲੱਖ ਲੱਖ ਪ੍ਰਣਾਮ….
