(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਲਿਪੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਲਿਪੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ।
ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ “ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ” ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹੀ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਲਿਖਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਆਧਾਰ ਮਿਲਿਆ।
ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲਿਪੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ, ਭਜਨ-ਬਾਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸੀ ਲਿਪੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਲਿਪੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਲਿਪੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣੀ। ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ, ਕਵਿਤਾ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਉਪਨਿਆਸ ਸਾਰੇ ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 35 ਅੱਖਰ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ “ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅੱਖਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਗਮ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧੁਨਿਕ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਲਿਪੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਕੋਡ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਨੂੰ ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ ਹੈ।
ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਲਿਪੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਲਿਪੀ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹਿਣ।
ਮੰਜੂ ਰਾਇਕਾ।
ਸਰਕਾਰੀ ਰਣਬੀਰ ਕਾਲਜ਼ ਸੰਗਰੂਰ।
ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ’ ਐਪ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠ ਦਿਤਾ ਲਿੰਕ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samaj
