ਬਲਦੇਵ ਰਾਹੀ: ਕਲਮ ਦਾ ਧਨੀ, ਸਟੇਜ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਐਂਕਰ

 

 (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)   ਬਲਦੇਵ ਰਾਹੀ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮੰਚ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਰ ਹਨ, ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਦਰਦ ਤੇ ਰੰਗਤ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਭੋਗਪੁਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਸੇ ਰਾਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ।

ਰਾਹੀ ਲੁਧਿਆਣੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਹੈ, ਵਜ਼ਨ ਵੀ।

ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲੀ ਉਮਰੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਅਤੇ ਸਕੂਲੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਗਾਇਕੀ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਮੋੜ ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਇਹ ਲੰਮੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ।

ਕੇ ਦੀਪ ਅਤੇ ਜਗਮੋਹਣ ਕੌਰ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੀਤ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਲ ਨਹੀਂ, ਅਰਥ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਈਸ਼ਰਵਾਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂਘਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਸਿਖਾਈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੁਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ,

ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਨੇ ਰੋਟੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਥੇ ਮਿਲੇ ਅਖਾੜੇ, ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਦੌਰ, ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ, ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਿੱਤੀ।

ਅਨੁਭਵੀ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰਾਸਿਆ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਬਣਾਵਟੀ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਨਰਮ ਦੋਵੇਂ ਚੋਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਬਲਦੇਵ ਰਾਹੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਸਲੀਕਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਨਿਰੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਅਦਬ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਥਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਰਫਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਨੇੜਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ, ਚੋਣ ਅਤੇ ਅਦਾ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ।

ਧੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪਾਸਾ ਹੈ। “ਮੈਨੂੰ ਕੁਖ ਵਿਚ ਬਾਬਲ ਨਾ ਮਾਰ ਵੇ” ਵਰਗੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਿੱਧੀ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੀਤ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਦੁੱਖ, ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੋਰ ਦੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕੈਸੇਟਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਜਰਬਾ ਵੀ। ਇਕ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ ਜਦ ਉਹ ਇਕ ਕੈਸੇਟ ਲਈ ਅੱਠ ਗੀਤ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਗਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਸਾਹ ਦਿੱਤੀ।

ਮਿਸ ਪੂਜਾ, ਰਵਿੰਦਰ ਰਮਤਾ ਯੂਕੇ, ਸੁੱਚਾ ਰੰਗੀਲਾ, ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਪੰਛੀ, ਨਿਰਮਲ ਸਿੱਧੂ, ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੰਧੂ, ਗੁਰਮੀਤ ਹਰਪਾਲ, ਸੁਦੇਸ਼ ਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਚੰਗੀ ਲਿਖਤ ਤੇ ਸੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੀਤ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਲਦੇਵ ਰਾਹੀ ਮਾਈਕ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਚੋਣ ਹੈ ਜੋ ਭੀੜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਟਾਈਮਿੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰਜਵਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ।

ਗਿੱਧਾ, ਭੰਗੜਾ ਗਰੁੱਪਾਂ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਵਿਚ ਉਹ ਖਾਲੀ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਦਬ ਦੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਐਂਕਰਿੰਗ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦਰ ਵੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਨਾਰਵੇ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਕੰਬੋਡੀਆ, ਚੀਨ, ਥਾਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਮੰਚ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਰੈਂਪਟਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਮਿਿਲਆ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਉਸ ਮੰਚ ਲਈ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ।

ਬਲਦੇਵ ਰਾਹੀ ਨੇ ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲੇ ਸੰਭਾਲੇ, ਕਈ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਚ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੁਰੀਲੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਰੱਖਿਆ।

ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਐਂਕਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੇ ਗਏ।

ਭੋਗਪੁਰ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂਵਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਮੰਚ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸੀ। ਬਲਦੇਵ ਰਾਹੀ ਦੀ ਕਲਮ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੂਝ ਨੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਕੀਤੀ ਐਂਕਰਿੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਮਿਆਰ ਵਿਚ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੱਡਿਆ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਮਿਆਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਮੰਚ ਦੇ ਅਦਬ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਸਮਾਜਵੀਕਲੀ’ ਐਪਡਾਊਨਲੋਡਕਰਨਲਈਹੇਠਦਿਤਾਲਿੰਕਕਲਿੱਕਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samajweekly