(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਛੇੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਨ ਸ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਜਾਂ ਭਾਈ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰ ਪਲ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਰੰਗਕਰਮੀ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਸਤੰਬਰ 1929 ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ (ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਸ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਤੇ ਚੁਸਤ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤੜਪ ਸਦਾ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਰੰਗਮੰਚ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਨਾਟਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। 1981 ਵਿੱਚ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ’ਤੋਂ ਬਤੌਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੈਲਾਸ਼ ਕੌਰ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਨੁੱਕੜ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹਰ ਨਾਟਕ ਸਿਰਫ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਸੁਨੇਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕ “ਬਾਬਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ,” “ਪਾਣੀ,” “ਸੀਸ ਤਲੀ ਤੇ,” ਆਦਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਰਦ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਚੌਰਾਹੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਮੰਚਾਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਰੰਗਮੰਚ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਰੰਗਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਸਿਰਫ ਰੰਗਮੰਚ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਬੇਬਾਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ “ਸਮਤਾ” ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅੰਕ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ “ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ” ਰਾਹੀਂ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਵੰਡਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦੀ ਸੀ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀਰੀਅਲ “ਭਾਈ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ” ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰ-ਘਰ ਤੱਕ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸੀਰੀਅਲ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਰਸ਼ਕ ਵਰਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵੱਸ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਾਟਕ ਦੇ ਹਰ ਰੂਪ ਲੇਖਨ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਪਲ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮਾਜਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ, ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੰਗਮੰਚ ਸਿਰਫ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। 27 ਸਤੰਬਰ 2011 ਨੂੰ ਸ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜੀਵੰਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ, ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਰੰਗਮੰਚੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਯੋਧੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੌਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਬਣੇ ਨਾਟ ਘਰਾਂ ( ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰੰਗਕਰਮੀ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।
