ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ

 (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)  ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਹਾਦਰ ਅਣਖੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਣਗੋਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ 1919 ਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਸਾਕੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਗਵਰਨਰ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਣਖ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂਪਨ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨਾਇਕ ਬਣ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਛਾ ਗਏ ਸਨ।

ਬਚਪਨ

ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੀ ਅਤੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮਿਤੀ 26 ਦਸੰਬਰ 1899 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸੁਨਾਮ ਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਕੰਬੋਜ਼ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਜੋ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।ਸੰਨ 1903 ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 1907 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਛੋਟੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਥ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਮੁਕਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰੀ ਖਾਲਸਾ ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ।

ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਨੇੜਲੇ ਦੋਸਤ ਉਸਨੂੰ ਉਦੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤਨੇਮ ,ਜਮਾਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਵਜੋਂ ਕੱਢਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। 1917 ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਕੁਝ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਚੱਲ ਵੱਸਿਆ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਦਬਾਅ, ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜ਼ਬਰ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਂਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋਏ।

ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਸਾਕਾ (1919)

ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ  ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਰੋਲੇਟ ਐਕਟ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।ਜਨਰਲ ਰੇਗਿਨਾਲਡ ਡਾਇਰ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਵਿੱਚ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ (ਅਣਅਧਿਕਾਰਿਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ) ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਈਆਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਲਈ ਸੁੱਕੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰੀ। ਸੈਂਕੜੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ 19 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵੋਲੰਟੀਅਰ ਵਜੋਂ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਖੂਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸੋਹ ਖਾ ਲਈ। ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਇਸ ਵਹਿਸ਼ੀ ਸਾਕੇ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝਿਆ। ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੈਫਟਿਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਡਾਇਰ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ।

ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਰਾਹ

ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਗੱਦਰ ਮੂਵਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਉੱਤਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਰੁੱਪ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਅਫਰੀਕਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ—ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।

ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮੈਕਸੀਕਨ ਔਰਤ ਲੂਪੇ ਹਰਨੰਦਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਪਰ ਉਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੀ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਇੰਡੀਆ ਐਜ਼ ਆਈ ਕਿਊਡ ਇਟ” (1925) ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਸੀ। 1927 ਵਿੱਚ ਉਦਮ ਸਿੰਘ ਗੱਦਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ 1931 ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਖਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬੱਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ 1934 ਵਿੱਚ “ਰਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ” ਨਾਮ ਧਾਰ ਕੇ ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਵਿਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ (1940)

13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ, ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਦੇ 21 ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜਿੱਥੇ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਬੋਲਣਾ ਸੀ ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਰਿਵਾਲਵਰ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਕੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਗਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ:

“ਮੈਂ ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਰੰਜਿਸ਼ ਸੀ। ਉਹ ਇਸਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਅਸਲ ਦੋਸ਼ੀ ਸੀ, ਮੁੱਖ ਆਦਮੀ… ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭੁੱਖ ਮਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ… ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ।”

ਸਰਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੁਆਰਾ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।

ਪਰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ “ਹਰਿਜਨ” ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ:

“ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਜੇਟਲੈਂਡ, ਲਾਰਡ ਲੈਮਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਸਰ ਲੂਈ ਡੇਨ ਨੂੰ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਦਰਦ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਗਲਪਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।”

ਮੁਕੱਦਮਾ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ

ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਲੰਡਨ ਦੇ ਓਲਡ ਬੇਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਉਦਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 42 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਹਿਮ ਅਪੀਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 31 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਪੇਂਟਨਵਿਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

 ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ:

“ਮੈਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮਰਨ ‘ਤੇ‌ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ… ਮੈਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਘਟੀਆ ਕਾਰਜਾਂਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਾਂ।”

ਪਰ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਖਾਮੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਵਰੇਜ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ

ਸ਼ਹੀਦ ਉਦਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ:

1974 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ।  ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਸਥੀਆਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਹਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਸੁਨਾਮ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬੇਖੌਫ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੁੱਖ, ਜਜ਼ਬਾ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਆਪ-ਬਲੀਦਾਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝੇ ਹਨ।