ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ ਯੂ ਕੇ
ਲੇਖਕ : ਪੀ. ਐਲ. ਚੰਦਰ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25 ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਹੁਣ ਤੱਕ 94 ਹਜਾਰ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਗਰ ਜੇ ਅੰਕੜਾ ਸਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਮਿਆਰ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਹਾਂ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਦਭਾਗੀ ਖਬਰ ਹੈ।
ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਮਿਆਰ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਿਪੋਰਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਹਵਾਲਾ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 94,000 ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਔਸਤਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲਗਭਗ 25 ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:
1. ਕੀ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ?
ਹਾਂ, ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਕਸਰ “ਸਕੂਲ ਮਰਜਿੰਗ” (ਘੱਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਵੱਡੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣਾ) ਜਾਂ “ਸਕੂਲ ਰੈਸ਼ਨੇਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ” ਵਰਗੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਸਾਡਾ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਮਿਆਰ ਕਿੱਧਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਦਭਾਗੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੱਕ ‘ਦੋਹਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ’ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ:
ਇੱਕ ਪਾਸੇ: ਮਹਿੰਗੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ (ਡਿਜੀਟਲ ਬੋਰਡਾਂ, ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਈ-ਟੈਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲੇ), ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ: ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ, ਜੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੁੱਟੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ), ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਬਜਟ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ।
3. ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ?
ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਖਦਸ਼ਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ: ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ।
ਮਹਿੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ: ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫੀਸਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ‘ਵਪਾਰ’ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜ ਦਾ ਉੱਚ ਵਰਗ ਹੀ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕੇਗਾ।
ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ: ਸੰਵਿਧਾਨ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (RTE) ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਸਾਧਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬ/ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ?
ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਹੱਲ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਹੈ:
ਬਜਟ ਵਧਾਉਣਾ: ਸਿੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ: ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ, ਪਖਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਪੋਸਟਾਂ ਤੁਰੰਤ ਭਰੀਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ: ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।
