(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ਇੱਕ ਫੈਸਲਾ ਜੋ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਘ (IAU) ਦੁਆਰਾ 2006 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਇਸਨੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਲਈ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਲੂਟੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ “ਡਵਾਰਫ ਗ੍ਰਹਿ” ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਵਰਗੀਕਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਦਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਹੋਣ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ।
ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਲਈ ਮਾਪਦੰਡ
IAU ਨੇ ਤਿੰਨ ਮਾਪਦੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ:
1. ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ: ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
2. ਯੋਗ ਪੁੱਜ: ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਗੁਰੁੱਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਪੁੰਜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਲਗਭਗ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ।
3. ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨਾ: ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਲਬੇ ਤੋਂ ਸਾਫ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਲੂਟੋ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁੱਤਾ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ਗੋਲ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਤੀਜੇ ਮਾਪਦੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਲੂਟੋ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੁਆਇਪਰ ਬੇਲਟ ਵਿੱਚ ਮਲਬੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਰਫੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕੁਆਇਪਰ ਬੇਲਟ ਅਤੇ ਪਲੂਟੋ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
1930 ਵਿੱਚ ਕਲਾਈਡ ਟੋਮਬਾਅ ਨੇ ਖੋਜਿਆ, ਪਲੂਟੋ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਤਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜੋ ਪਲੂਟੋ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੁਆਇਪਰ ਬੇਲਟ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿ ਹੋਣ ਦੇ ਮਤਲਬ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਏ।
ਪਲੂਟੋ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਪੰਜ ਚੰਦਰਮਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਚੈਰਨ, ਲਗਭਗ ਇਸਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸੰਕੁਲ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਮਾਨੋਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਇਸਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨਮੋਹਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਮਰਥਾ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਇਸਦੀ ਡਿਮੋਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ।
ਪਲੂਟੋ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਪਲੂਟੋ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ‘ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਸਨੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਗੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। “ਡਵਾਰਫ ਗ੍ਰਹਿ” ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏਰੀਸ ਅਤੇ ਹਾਊਮੀਅ।
ਜਨਤਾ ਲਈ ਪਲੂਟੋ ਦੀ ਡਿਮੋਸ਼ਨ ਨੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਲੂਟੋ ਨੂੰ ਨੌਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਉਸ ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕੌਸਮੋਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਮਝ
ਪਲੂਟੋ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਗੀਕਰਨ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਗੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿ ਹੋਣ ਦੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਸਾ ਦਾ ਨਿਊ ਹੋਰਾਈਜ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ, ਜੋ 2015 ਵਿੱਚ ਪਲੂਟੋ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਉੱਡਿਆ, ਇਸ ਦੂਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸੰਕੁਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਅਮੂਲੀ ਡਾਟਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਖੋਜਾਂ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਚੰਭਾ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਲੂਟੋ ਹੁਣ ਨੌਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਦਰਜੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਹ ਸਾਡੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਅਸੀਂ ਜਦੇਂ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰ ਖੋਜ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਨਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹਕ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਲੂਟੋ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਹਾਈਲਾਈਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਨਵੇਂ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਲੂਟੋ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਰਜਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪਾਠਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਰਜਾ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਆਪਕ ਸ੍ਰੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ।
