ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਫਲੋਰਾ
(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਨੂੰ “ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ” ਕਹਿਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਠੋਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਦਾਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਸਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਢਾਂਚਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
1908 ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਲਈ, ਫਿਰ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਤਾਰਾਗਿਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ, ਸੰਸਥਾ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਮਾਰਚ, 1908 ਨੂੰ ਵਾਲਟੇਅਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਮੀਰ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਨ। ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।
ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਡਰਾਮੈਟਿਕ ਆਰਟ ਐਂਡ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਜਾਵਟ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਸੈੱਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਰਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਕਿਿਰਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸੀ। ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੇ ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਿਤਕ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਕੱਠੇ ਵਧੇ।
1928 ਵਿੱਚ ਸਾਇਲੈਂਟ ਫਿਲਮ A Throw of Dice ਦੇ ਸੈੱਟ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਨਾਲ ਹੋਈ। 1929 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਜਰਮਨੀ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਬਰਲਿਨ ਯੂਐਫਏ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਰਬੀਅਤ ਲਈ। 1934 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਟੂਡੀਓਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਿਣਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਜੋੜੀ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਸਟੂਡੀਓ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵਾਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਂਝੇ ਕੰਮ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਸਟੂਡੀਓ ਨੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਰਸਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਮਧੁਬਾਲਾ, ਲੀਲਾ ਚਿਟਨਿਸ, ਮੁਮਤਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਵਰਗੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਰਮ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵੀ। ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਕ ਤਣਾਅ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗਲੈਮਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਔਰਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸੀ।
1933 ਦੀ ਕਾਰਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਚੁੰਮਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਗੀਤ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਘਰੇਲੂ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀਰੋਇਨਾਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਵਟੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।
ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਨੇ ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਿੱਚਤਾਣ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਅਸਹਿਮਤੀਆਂ ਵਧੀਆਂ। ਹਮਾਰੀ ਬਾਤ (1943) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਫਿਲਮ ਬਣੀ, ਅਤੇ 1945 ਤੱਕ ਉਹ ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂਸੀ ਚਿਤਰਕਾਰ ਸਵੇਤੋਸਲਾਵ ਰੋਇਰਿਚ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਨੇੜੇ ਰਹੀ।
ਅਵਾਰਡ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਵਿਰਾਸਤ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1958 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਮਿਿਲਆ। 1969 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਿਲਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੋਈ। 9 ਮਾਰਚ 1994 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ।
ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾ ਵੀ। “ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ” ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ੋਹਰਤ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਿਲਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਮਿਿਲਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਟੂਡੀਓ-ਆਧਾਰਿਤ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਾਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
