ਮੇਜ਼ਰ ਧਿਆਨ ਚੰਦ

 (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)  ਭਾਰਤੀ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਜ਼ਰ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਨਹਿਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਕੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ “ਹਾਕੀ ਦੇ ਜਾਦੂਗਰ” ਜਾਂ “ਹਾਕੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰ” ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਾਕੀ ਕੌਸ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿੱਤੀ ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਾਕੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦਾਬਹਾਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵੀ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ 29 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਦਿਵਸ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਜਯੰਤੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਅਗਸਤ 1905 ਨੂੰ ਅਲਹਾਬਾਦ (ਹੁਣ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ), ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਧ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।ਆਪਣੀ ਇਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹਾਕੀ ਖੇਡਣ‌ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਸਟਿਕ ਖੇਡ, ਗੇਂਦ ‘ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਗੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਮਰੱਥਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਚੰਦ” ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਕੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਇਹ ਇੱਕ ਅਸਧਾਰਣ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਵਾਅਦਾ ਸੀ।

ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ—ਐਮਸਟਰਡਮ (1928), ਲਾਂਸ ਐਂਜਲਸ (1932) ਅਤੇ ਬਰਲਿਨ (1936)। ਤਿੰਨੋਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਦਕ ਜਿੱਤੇ, ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਖੇਡ ‘ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਾਬੂ ਦਰਸਾਇਆ। 1928 ਦੇ ਐਮਸਟਰਡਮ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਨੂੰ 3–0 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਨੇ ਦੋ ਗੋਲ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਹਾਕੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1932 ਦੇ ਲਾਂਸ ਐਂਜਲਸ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ 24–1 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ-ਤੋੜ ਜਿੱਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਰੂਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਕੀਤੇ।   1936 ਦੇ ਬਰਲਿਨ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਨ। ਐਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਜਰਮਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੇਡੀ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ 8–1 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਟਿਕ ਖੇਡ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਇਤਨੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਮਿਲਟਰੀ ਪਦਵੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾਪੂਰਵਕ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ।

ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਦਾ ਖੇਡਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਅਕਸਰ ਜਾਦੂਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਸੁਗਮਤਾ ਨਾਲ ਡ੍ਰਿਬਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗੇਂਦ ਉਸ ਦੇ ਸਟਿਕ ਨਾਲ ਚਿਪਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਦਾਨ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅਸੰਭਵ ਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਗੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮੈਚਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦਾ ਹਾਕੀ ਸਟਿਕ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜਾਂਚ ਸਕਣ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੁੰਬਕ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਕਈ ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਜ਼ਰ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਦਾ ਦਰਜਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮਾ ਭੂਸ਼ਣ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰੀਕ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਨਿਮ੍ਰਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹਨ। 2021 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਲ ਰਤਨ ਇਨਾਮ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਖੇਡ ਇਨਾਮ ਨੂੰ ਮੇਜ਼ਰ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਖੇਲ ਰਤਨ ਇਨਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਨਾਮਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ।

ਹਾਕੀ ਖੇਡ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ, 29 ਅਗਸਤ, ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਦੀ ਜਨਮ ਜਯੰਤੀ‌ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਦਿਵਸ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਦਿਨ ਕਈ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ:

1. ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ।

2. ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਫਿਟਨੈੱਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣਾ।

ਇਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਚਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਇਨਾਮ, ਦਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ਰ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਖੇਲ ਰਤਨ ਇਨਾਮ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਡ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਦਿਵਸ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਹਾਕੀ ਮਾਹਿਰ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਜੀਵ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮੇਜ਼ਰ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਉਹ ਇਕ ਹਾਕੀ ਖੇਡ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾਦੂਗਰ ਦਾ ਦਰਜ਼ਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੀਜੈਂਡ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨੌਜਵਾਨ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਦੀ ਜਨਮ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ, ਭਾਰਤ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਡਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਾਮੂਹਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਹਾਕੀ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਜਾਦੂਗਰੀ, ਟੀਮਵਰਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸਮੱਰਪਣ ਦੀ ਅਟਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।