ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ: ਪਾਣੀਪਤ ਤੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ

 

  (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)   ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ, ਫੌਜੀ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਅਖਲਾਕ ਦਾ ਵੱਡਾ ਚਿਹਰਾ ਸੀ। ਤੀਸਰੇ ਪਾਣੀਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਚਟਾਨੀ ਤਾਂਕਤ ਦਾ ਹਜ਼ੂਮ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਾਲੀਪਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮੁੱਖ  ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਦੋ ਸਵਾਲ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਅਬਦਾਲੀ ਤੋਂ ਲੁੱਟੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿਉਂ ਮਿਲੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਈ 1718 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜੇ ਅਹਲੂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ “ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ” ਪਛਾਣ ਲਈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਰਕਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸੀ। 1716 ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਗਲ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਵਿਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਇਕ ਫੌਜੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਸੰਗਠਕ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਚਮਕਦਾਰ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਉਹ ਸੇਵਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਆਇਆ। 1748 ਵਿਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਤਰਧਿਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ” ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। 1739 ਵਿਚ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਨੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ ਅਤੇ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ 21 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਉਮਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੜਾਕੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਰਾਖਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਿਰਆ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਬਣ ਗਈ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਇਮਾਨ ਬਣ ਗਈ।

1761 ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਪਾਣੀਪਤ ਜੰਗ ਵਿਚ ਅਹਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਿੱਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੀ। ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਰਸਦ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਸਕੇ।

ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਇਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਕਾਫ਼ਿਿਲਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਾਠਾ ਔਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭੇਜਿਆ। ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁੱਢਲੀ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।

ਪਾਣੀਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਬਦਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਜਥੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਗਏ, ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਸਿੱਖ ਹਮਲੇ ਹੋਰ ਤਿੱਖੇ ਹੋਏ। 1762 ਦੇ ਵੱਡੇ ਘਲੂਘਾਰੇ ਵਰਗੀ ਭਾਰੀ ਹਾਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇ ਵੰਗਾਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਧਾਰੇ ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ। ਇਹੀ ਧਾਰਾ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਭੂਮੀ, ਟੈਕਸ, ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।

1779 ਵਿਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਉੱਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪਕੜ ਬਣੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਕ ਠਿਕਾਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਸਗੋਂ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਿਆਸੀ ਅਧਾਰ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਮੀਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਜਗਾਇਆ

ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਮੁੜ ਤਾਮੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਸੀ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ, ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਰਕਮ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਿਲਆ ਧਨ ਵਰਤਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਫਿਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਬਾਦਤ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਕੌਮੀ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।

1760 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਡਰ ਦੀ ਛਾਂ ਸੀ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਸੰਗੀਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਥਰਥਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਈ।

ਇਹ ਜਸ਼ਨ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਸੀ ਕਿ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਹਾਕਮ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਬੁਝੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਰਾਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਡਰ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਛੱਡਿਆ।

ਭਾਰਤੀ ਸਕੂਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਅਕਸਰ ਮੁਗਲਾਂ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਿਟਸ਼ ਦੌਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗਈ।

ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੈ। ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਰਬਾਰੀ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਯਾਦ ਵਿਚ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜੋੜੇ ਗਏ, ਤਦ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੇਤਾ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਇਕ ਨਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚੇਤਨਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।

ਉਹ ਰਖਿਆਕਰਤਾ ਸੀ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਾਲਾ ਨੇਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਇਕੋ ਤਲਵਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੋ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਧਾਗਾ ਅਬਦਾਲੀ ਤੋਂ ਲੁੱਟੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦਾ।

ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ, ਧਰਮ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਲਕੀਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਪੂਰਾ ਯੁੱਗ ਸੀ।

‘ਸਮਾਜਵੀਕਲੀ’ ਐਪਡਾਊਨਲੋਡਕਰਨਲਈਹੇਠਦਿਤਾਲਿੰਕਕਲਿੱਕਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samajweekly