(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਜਾਂ ਹਿਪਨੋਸਿਸ ਇੱਕ ਐਸੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਜਾਦੂ ਜਾਂ ਰਹੱਸਮਈ ਕਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਹਿਪਨੋਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਨੀੰਦ”। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਸਾਧਾਰਣ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਇਹ ਇਕ ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅੱਧ-ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਾਹਰੀ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਐਂਟਨ ਮੇਸਮਰ ਨੇ ਐਨੀਮਲ ਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿਪਨੋਥੈਰੇਪੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਵਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨ ਦੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਿਆਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦੀ ਤਾਕਤ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਿਪਨੋਟਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਚੇਤਨ ਮਨ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਬਾਹਰੀ ਸੁਝਾਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਐਮ.ਆਰ.ਆਈ ਅਤੇ ਈ.ਈ.ਜੀ. ਜਾਂਚਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹਿਪਨੋਸਿਸ ਦੌਰਾਨ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੀਫਰੰਟਲ ਕਾਰਟੈਕਸ ਅਤੇ ਐਂਟੀਰੀਅਰ ਸਿੰਗੂਲੇਟ ਕਾਰਟੈਕਸ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੁਝਾਵਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਮਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਧਿਆਨਸ਼ੀਲ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ
ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਕਲਿਨਿਕਲ ਹਿਪਨੋਥੈਰੇਪੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਹਤ ਇਲਾਜ਼ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਪਯੋਗ ਸਫ਼ਲ ਸਾਬਿਤ ਹੋਏ ਹਨ:
1. ਦਰਦ ਨਿਯੰਤਰਣ:
ਹਿਪਨੋਥੈਰੇਪੀ ਫਾਇਬਰੋਮਾਇਐਲਜੀਆ, ਆਰਥਰਾਈਟਿਸ, ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
2.ਡਰ,ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਰੋਗ:
ਹਿਪਨੋਟਿਕ ਰਿਲੈਕਸੇਸ਼ਨ ਥੈਰੇਪੀ ਚਿੰਤਾ, ਘਬਰਾਹਟ, ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਟ੍ਰੌਮੈਟਿਕ ਸਟ੍ਰੈਸ ਡਿਸਆਰਡਰ (PTSD) ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ।
3. ਮਾੜੀਆਂ ਲਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ:
ਹਿਪਨੋਸਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਛੱਡਣ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਆਦਤ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਦੀ ਵਿਉਹਾਰਾਂ ’ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
4. ਮਨੋ-ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ:
ਜਿੱਥੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤਣਾਅ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ IBS ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ, ਹਿਪਨੋਸਿਸ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5. ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ਼ ਦਾ (ਡੈਂਟਲ) ਖੇਤਰ:
ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿਪਨੋਟਿਕ ਐਨੇਸਥੀਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਫਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਦਰਦ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
6. ਵਿਉਹਾਰਕ ਥੈਰੇਪੀ:
ਹਿਪਨੋਥੈਰੇਪੀ ਕੌਗਨਿਟਿਵ-ਬਿਹੇਵਿਅਰ ਥੈਰੇਪੀ (CBT) ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਡਰ, ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਦੇ ਇਲਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਲਾਭ (Pros)
੧.ਬਿਨਾ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ:
ਇਹ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਨੁਕਸਾਨ (ਸਾਈਡ-ਇਫੈਕਟ) ਵਾਲਾ ਢੰਗ ਹੈ।
੨.ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ:
ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
੩.ਇਲਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ:
ਹੋਰ ਥੈਰੇਪੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
੪.ਸਰਜਰੀ/ਡੈਂਟਲ ਸਹਾਇਤਾ:
ਮਰੀਜ਼ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਦਰਦ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
੫.ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ:
ਮਨੋ-ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਲਾਭਕਾਰੀ।
ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ (Cons)
੧.ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ:
ਹਰ ਕੋਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹਿਪਨੋਟਾਈਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
੨.ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਦੀ ਕਮੀ:
ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
੩.ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ:
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਲਤ ਸੁਝਾਅ ਜਾਂ ਯਾਦਾਂ ਬਣਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
੪.ਅਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ:
ਕਈ ਵਾਰ ਹਿਪਨੋਸਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
੫.ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਟ:
ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਿਪਨੋਸਿਸ ਨਾਲ ਡਰ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ
ਹਿਪਨੋਥੈਰੇਪੀ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ, ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ’ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਦ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਥੈਰੇਪੀ ਅਤੇ ਵਿਉਹਾਰਕ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸੀਮਿਤ ਪੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਵੇਕਲੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਿਉਰੋਸਾਇੰਸ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਵੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਉਜਲਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ, ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਸਾਬਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹੈ — ਜੋ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਵੱਲ ਕੁਦਰਤੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਆਪਕ
ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ।
ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ’ ਐਪ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠ ਦਿਤਾ ਲਿੰਕ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samaj
