ਕਿਹੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ ਬਣ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ?

    (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)   ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਦਬਾਅ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰੱਵੀਈਆ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਗਹਿਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਾਲਾਤ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਬਣ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵੈਰਭਾਵੀ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮਾਹੌਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਮੋਸ਼, ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਇਲਾਜ਼ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਉਹਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸਾ ਵਿਉਹਾਰ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਕੀ ਇਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਸਮਝ

ਜ਼ਾਲਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰਵੱਈਆ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—

ਅਧਿਕਾਰਤਮਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਠੋਰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਸਕ ਜਾਂ ਦਬਾਉ ਵਾਲੇ ਘਰੇਲੂ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅਧਿਕ ਸਖ਼ਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਿੱਜੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ।

ਐਸੇ ਮਾਹੌਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ ਤਣਾਅ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਡਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਐਮੀਗਡਾਲਾ ਲੜੋ ਜਾਂ ਭਜੋ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਡਰੀਨਲ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਅਤੇ ਐਡ੍ਰਿਨਲਿਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਾਈਪੋਥੈਲਾਮਸ–ਪਿਟਯੂਟਰੀ–ਐਡਰੀਨਲ (HPA) ਐਕਸਿਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ।

ਪਰ ਜਦੋਂ ਦਬਾਉ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹੇ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਰੋਗ-ਰੋਕੂ ਤਾਕਤ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਤੀਜਾ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਫ੍ਰੀਜ਼ ਜਾਂ ਸਮਰਪਣ। ਇਹ ਵਿਉਹਾਰ ਖਾਮੋਸ਼ੀ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਜਾਂ ਮੂਰਖਤਾ ਵਰਗਾ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੂਰਖ ਬਣਨ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰਕ

ਵਿਕਾਸੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਰਪਣ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰ ਅਕਸਰ ਗੈਰ-ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵਿਹਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਣ।

ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰੇਪਨ(Learned Helplessness) ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬੇਕਾਬੂ ਤਣਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਇੱਥੇ ਦੋ ਅੰਤਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਨ:

ਰਣਨੀਤਿਕ ਖਾਮੋਸ਼ੀ (ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ) –

ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਚੇਤ ਫੈਸਲਾ।

ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਾਚਾਰੀ (ਅਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ) –

ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਮੁੱਲ ਦੀ ਹਾਨੀ।

ਪਹਿਲਾ ਜੀਵਨ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਮਨੋਸਿਹਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਦਰਭ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਹਿੰਸਕ ਜਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੱਤਾ ਹੇਠ ਜੀਵਨ, ਤੁਰੰਤ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ, ਸੰਕਟਕਾਲੀਨ ਹਾਲਾਤ

ਜਿੱਥੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਹੌਲ, ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸੰਚਾਰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਨਿੱਜੀ ਸੰਬੰਧ ਜਿੱਥੇ ਹੱਦਾਂ ਬਣਾਉਣੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਸਮਰਪਣ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਮਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਚਿੰਤਾ ਰੋਗ (Anxiety Disorders):

ਲਗਾਤਾਰ ਡਰ ਸਿਮਪੈਥੈਟਿਕ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਬਰਾਹਟ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅਵਸਾਦ (Depression):

ਬੇਬਸੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦਬਾਉ ਡੋਪਾਮੀਨ ਅਤੇ ਸੈਰੋਟੋਨਿਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੁਚੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਥਕਾਵਟ, ਨੀਂਦ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਮੁੱਲ ਘੱਟਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿਐਨ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੇ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਹਿਪੋਕੈਂਪਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਰੋਗ (Psychosomatic Illness):

ਉੱਚ ਖੂਨ ਦਬਾਅ

ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੀ ਗੜਬੜ (Irritable Bowel Syndrome), ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਦਰਦ।

ਆਟੋਇਮੀਊਨ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ

ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੂਰਖ ਬਣਨਾ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਮੂਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ

ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਅਧਿਕਾਰ ਜਾਂ ਭੀੜ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਭਾਵੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ।

ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਸਮੂਹਕ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾਣਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ।

ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਉਹਾਰਕ ਸੰਤੁਲਨ

ਮੁੱਢਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂਰਖ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿ ਕਦੋਂ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿਹਤਮੰਦ ਤਰੀਕੇ:

ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਤਕਨੀਕਾਂ

ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਈਂਡਫੁਲਨੈੱਸ (ਜੋ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ)

ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਜਾਲ ਬਣਾਉਣਾ।

ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਣ ’ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹ ਲੈਣਾ।

ਜਿੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਅਡਿੱਗਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ।

ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੈ।

ਕੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਅਧਿਐਨ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਦਬਾਉ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਧੀਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ।

ਜਦੋਂ ਹਲਾਤ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਬਣ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੜੀ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਚਿੰਤਾ, ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਦੈਹਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਅਡਿੱਗਤਾ ਮਨੋਸਿਹਤ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ।

ਅਸਲ ਬੁੱਧੀ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਕਦੋਂ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਇੱਜ਼ਤ।

ਇਲਾਜ਼ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜੀਵਨ ਵੀ ਬਚੇ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਮਾਨ ਵੀ।

‘ਸਮਾਜਵੀਕਲੀ’ ਐਪਡਾਊਨਲੋਡਕਰਨਲਈਹੇਠਦਿਤਾਲਿੰਕਕਲਿੱਕਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samajweekly