ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਫਲੋਰਾ
(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ਕਈ ਆਗੂ ਸੱਤਾ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ। ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਨੇ ਸੱਤਾ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੀ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਅਪਾਰਥਾਈਡ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਨਤਾ, ਕਰੁਣਾ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਹਨ। 18 ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡੇ ਇਸੇ ਯਾਦ ਨੂੰ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਵੰਡ ਅਤੇ “ਅਮਰੀਕਾ ਫ਼ਰਸਟ” ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਮੰਡੇਲਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਹੱਕ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਿਨਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਜਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਪਾਰਥਾਈਡ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਖਪਾਤੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਲੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੋਟ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਜ਼ਮੀਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ। ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਮੰਡੇਲਾ ਨੇ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਸੀ। ਰੋਬਨ ਆਇਲੈਂਡ ਦੀ ਕੈਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁਣੀ।
1994 ਵਿਚ ਮੰਡੇਲਾ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੁਣੇ ਗਏ ਕਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦਾ ਅਰਥ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਲਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਰਥ ਸੀ, ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਲਈ ਇੱਕੋ ਹੱਕ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਕਾਨੂੰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ। ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ, ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਇਸ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸੱਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਮਾਣ ਨਹੀਂ, ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਔਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਕਿ ਟਰੰਪ ਲਈ ਇਕ ਕਮਾਈ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆਂ ਹੈ।
ਮੰਡੇਲਾ ਨੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਨਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਗੋਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ।
1996 ਤੋਂ 1998 ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਪਾਰਥਾਈਡ ਦੇ ਜੁਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਕਿਿਰਆ ਅਧੂਰੀ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਤ ਰਹੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਫ਼ੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਤਲਬ ਸੀ ਨਿਆਂ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾ ਗੁਆਉਣਾ।
1993 ਦਾ ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮੰਡੇਲਾ ਅਤੇ ਐਫ਼ ਡਬਲਿਊ ਡੀ ਕਲਰਕ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਮਿਿਲਆ। ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਜਾਂ ਭੀਖ ਨਹੀਂ।
ਮੰਡੇਲਾ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ। ਉਹ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸੁਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
1995 ਦੇ ਰਗਬੀ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਵਿਚ ਸਪ੍ਰਿੰਗਬੋਕਸ ਦੀ ਜਰਸੀ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਕੌਮੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਕਾਲੇ ਲੋਕ ਗੋਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। 1999 ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਲ ਮਗਰੋਂ ਸੱਤਾ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ: ਲੋਕਤੰਤਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ।
ਟਰੰਪ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮੰਡੇਲਾ ਦੇ ਅਮਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਵਾਲੇ ਸਬਕ
ਮੰਡੇਲਾ ਅਤੇ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਵਾਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਟਰੰਪ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਸਰਹੱਦਾਂ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਆਰਥਿਕ ਹਿਤ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਸੁਣੀ ਹੋਈ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰਵੱਈਆ ਪਰਵਾਸੀਆਂ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਮੰਡੇਲਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਵਾਦ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਵਿਚਾਰ “ਉਬੁੰਟੂ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਮਨ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ, ਨਿਆਂ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।
ਮੰਡੇਲਾ ਲਈ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਸਮਰਪਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ। ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ “ਅਸੀਂ ਬਨਾਮ ਉਹ” ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਔਖੀ, ਪਰ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਅਸਹਿਮਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਹੀਂ। ਝੂਠ, ਤੋਹੀਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾਉਣਾ ਖ਼ਰਾਬੀ ਹੈ। ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰ ਡਟਵੀਂ ਅਸਹਿਮਤੀ, ਇਹ ਸਭ ਅਮਨ ਲਈ ਰਾਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੁੱਢੇ ਹਾਊਮੈਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਟਰੰਪ ਦੇ ਕੰਨ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਿਰਕਦੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਮਨ- ਅਮਾਨ ਸ਼ਾਤੀ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਲਈ ਆਪਣੀ ਦਾਵੇਦਾਰੀ ਦੀ ਗੁਹਾਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
“ਅਮਰੀਕਾ ਫ਼ਰਸਟ” ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਾਂਝੀ ਮਨੁੱਖਤਾ
ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਘਟਾ ਕੇ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟਤਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੰਡੇਲਾ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਨੇਹੇ ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।
1990 ਵਿਚ ਮੰਡੇਲਾ ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਟਰੰਪ ਸ਼ਟਲ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ਾ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਹੈ। ਉਹ ਲਗਭਗ 130,000 ਡਾਲਰ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਕਿਰਾਇਆ ਸੀ। ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੈ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ 2009 ਵਿਚ 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡੇ ਐਲਾਨਿਆ। 2019 ਤੋਂ 2028 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਹਾਕਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਮੰਡੇਲਾ ਦਿਵਸ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਭੁੱਖੇ ਲਈ ਭੋਜਨ, ਸਕੂਲ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ, ਨਸਲੀ ਭੇਦਭਾਵ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਭਰੋਸਾ, ਇਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ।
ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਣਗੌਲੇ ਕੀਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਭੇਦਭਾਵ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ, ਇਹ ਨਿੱਕੇ ਕੰਮ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਿਜ਼ਾਜ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।
ਵੋਟ ਪਾਉਣਾ, ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਮੰਡੇਲਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਮੰਡੇਲਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਪਾਰਥਾਈਡ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਮਗਰੋਂ ਮਾਫ਼ੀ, ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।
ਟਰੰਪ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਵੰਡ ਭਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰੁਣਾ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੈਤਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਹਨ। ਮੰਡੇਲਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਹਰ ਉਸ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿਚ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
