ਬੰਗਾ (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ( ਚਰਨਜੀਤ ਸੱਲ੍ਹਾਂ ) ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (ਐੱਸ.ਸੀ.) ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਮਹਾਰਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨੂੰ ਮਾਇਆਵਤੀ ਜੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ 2007-2012 ਦੇ ਚੌਥੀ ਟਰਮ ) ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ (ਬੀ.ਐੱਸ.ਪੀ.) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਰਥਿਕ ਉਥਾਨ ਲਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਮ ਐੱਸ.ਸੀ. ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਆਵਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:
1. ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਾਲਿਕਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਜਨਾਵਾਂ
ਸਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਬਾਲਿਕਾ ਮਦਦ ਯੋਜਨਾ: ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਅਧੀਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਗਰੀਬ ਬਾਲਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲਈ ਸਾਈਕਲਾਂ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਬਾਲਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਵਾਲਮੀਕੀ ਬਾਲਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਰਾਪਆਊਟ ਰੇਟ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।
ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਗਰੀਬ ਬਾਲਿਕਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਯੋਜਨਾ: ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਗਰੀਬ ਬਾਲਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਰ ਲਾਭਾਰਥੀ ਨੂੰ ਰੁ. 30,000 ਤੱਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਘੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਵਾਲਮੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਚਲਾਈ ਗਈ।
2. ਆਰਥਿਕ ਉਥਾਨ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ
ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ: ਵਾਲਮੀਕੀ ਬਹੁਲਤਾ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਵਿਦਿਆ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਫੰਡ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 24,716 ਐੱਸ.ਸੀ. ਬਹੁਲ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 2010 ਵਿੱਚ 5,596 ਐੱਸ.ਸੀ./ਐੱਸ.ਟੀ. ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੰਡੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਗ ਮਿਲਿਆ।
ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ: ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਲੋਨ ਸਕੀਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
3. ਆਵਾਸ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ
ਮਾਨੇਵਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਜੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬ ਆਵਾਸ ਯੋਜਨਾ: ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ 90,000 ਸਸਤੇ ਘਰ ਬਣਵਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਰਿਮਾ ਮਿਲੀ।
ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ: ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟੇਨਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਟਰ ਨੋਇਡਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਮਲਟੀ-ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਖਰਚੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਨੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
4. ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸਵੈਮਾਣ ਜਗਾਉਣਾ
ਮਹਾਰਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਰਕ: ਮਾਇਆਵਤੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕੀ ਜੈਅੰਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਏ। ਰਾਸ਼ਟਰੀਯ ਦਲਿਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਥਲ ਅਤੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਤੇ ਲਗਭਗ 2,500 ਤੋਂ 6,000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਮਾਰਕ ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।
ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ ਕਲਾ ਸਨਮਾਨ ਅਵਾਰਡ: ਵਾਲਮੀਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐੱਸ.ਸੀ. ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਾਰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਮਾਇਆਵਤੀ ਜੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਮ ਐੱਸ.ਸੀ. ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਕੰਮ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਲਮੀਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।
ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੁਲਹਾਣੀ
9872155120
