ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਛਤੀ ਹੈ ——–

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਛਤੀ ਹੈ

ਕੁਛ ਔਰ ਚਾਹਿਯੇ

ਮੈ ਕਹਤਾ ਹੂੰ, ਜੋ ਥਾ,

ਵਹੀ ਲੌਟਾ ਦੇ …!!

ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਦਮਦਾਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ “ਆਜ ਤੱਕ” ਚੈਨਲ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇਕ ਸਨਮਾਨ ਵੰਡ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਉਹ ਇਨਾਮ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਕਰਾਇਆ ਜਿਥੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਜ਼ਰੂਰ ਬੁਲਾਇਆ ਕਰਨਗੇ। ਜਿਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਅਗਸਤ 1934 ਨੂੰ ਦੀਨਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਚੱਲ ਵੱਸੀ। ਮਾਂ ਦੇ ਆਂਚਲ ਦੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੁਲਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ। 1947 ਦੇ ਦੇਸ਼ ਬਟਵਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ) ਆਕੇ ਵਸ ਗਿਆ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ  ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਸ਼ਾਇਰ,ਕਵੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ‘ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜਾਲ ਬੁਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੇਬੂ ਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ ਨਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਚ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ ਨੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ, ਜਿਸਨੇ 91 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ

‘ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ,

ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ,

ਰੋਜ਼ ਮੈਂ ਬੰਦ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਲਗਭਗ 11-12 ਸਾਲ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖੀ, ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਵੇਖਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਵੇਖੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਜਖ਼ਮਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲੈ ਲਈਆਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਕੰਮਕਾਰ ਕਰਨ ਹਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮੁੰਬਈ ਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮੋਟਰ ਗੈਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਨਾਜ਼ੁਕ ਦਿਮਾਗ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੋਟਰ ਗੈਰਾਜ ਦੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਫਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਵਰਗੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਉਹ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਅਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੇਬੂ ਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ ਨਾਂਅ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ 1963 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਬੰਦਨੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ।

‘ਮੋਰਾ ਗੋਰਾ ਰੰਗ ਲੇ ਲੇ,

ਮੋਹੇ ਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ ਦੇਈ ਦੇ’

 ਇਸ ਗੀਤ ਨੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਸ਼ਿਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੇ ‘ਗੁੱਡੀ’, ‘ਆਨੰਦ’ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਮਹਾਨ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਨਾਟਕ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ‘ਆਨੰਦ’ ਲਈ ਫਿਲਮ ਫੇਅਰ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਨੇ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ। ਗਾਲਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੁਦ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਗਾਲਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਖੁਦ ਗਾਲਿਬ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕੇ। ਆਪਣੀਆਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਰਾਖੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧੀ,ਮੇਘਨਾ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ, 22 ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਅਵਾਰਡ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। 2013 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਜੋੜਿਆ। ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਸਦੀ ਲਚਕਤਾ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਨ ਤੱਕ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਹੈ। ਅੱਜ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਆਪਣਾ 92ਵਾਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹੈ।