ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ ਯੂਕੇ
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ
ਡਾ. ਰਾਮਜੀਲਾਲ, ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ, ਕਰਨਾਲ, (ਹਰਿਆਣਾ, ਭਾਰਤ)
[email protected]
1760 ਤੋਂ 1857 ਤੱਕ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਭਾਰਤੀ ਨਵਾਬਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ, ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਹਿੰਸਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਦਰੋਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
1857 ਦੀ ਜਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੀਂਦ (ਜੂਨ 1814-ਜਨਵਰੀ 1815), ਛਛਰੌਲੀ (1818), ਰਾਣੀਆ (1818), ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ (1824), ਕੈਥਲ (ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 1843), ਲਾਡਵਾ (1845-1846), ਕਰਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਵਿਦਰੋਹ (1846-1847) ਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਗਰੀਬੀ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸੀ। ਜੂਨ 1857 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰ ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ, ‘ਮੈਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸੰਗਠਿਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਰਾਜ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਿੰਡ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਗ਼ੀ ਹਨ।’ ਦਰਅਸਲ, 1857 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਭੜਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਘਰੌਂਦਾ, ਬੱਲਾ, ਜਲਮਨਾ, ਅਸੰਧ ਅਤੇ ਕਲਸੌਰਾ (ਕੁੰਜਪੁਰਾ) ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਟਾਂ, ਕੈਥਲ, ਪੁੰਡਰੀ, ਕੌਲ, ਪਿਪਲੀ ਅਤੇ ਅਮੀਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਡ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੈਣੀ, ਜਾਟ ਅਤੇ ਦਲਿਤ, ਲਾਡਵਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ, ਇੰਦਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਬੋਜ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਜਰਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚਾ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ, ਨੇ ਵਟਸਐਪ ‘ਤੇ ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ‘ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ “ਹਰਿਆਣਾ ਕੋਲ 1857 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ਹਾਦਤ – ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ “ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ।”
ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਥੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਿੰਡ ਬੱਲਾ ਦੀ 1857 ਦੀ ਲੋਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਬੱਲਾ (ਜਾਟ ਬਹੁਲ) ਕਰਨਾਲ ਤੋਂ 25 ਮੀਲ ਦੂਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਬੱਲਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਹਡਸਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੈਪਟਨ ਹਿਊਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬੱਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਭੇਜਣੀ ਪਈ। ਕੈਪਟਨ ਹਿਊਜ਼ ਨੂੰ ਬੱਲਾ ਪਿੰਡ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣੀ ਪਈ। ਬੱਲਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਹੈਲੀ ਫੌਕਸ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬੱਲਾ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਟੁਕੜੀ 9 ਜੂਨ 1857 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਫੌਜ ਦੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਨਤਾ ਨੇ ਫਿਰ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਬੱਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1857 ਦੇ ਲੋਕ ਇਨਕਲਾਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ:
ਪਹਿਲੀ, ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਲਾ ਦੀ ਲੋਕ ਸੈਨਾ ਨੇ ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹਲ ‘ਤੇ ਲਗਾਇਆ।
ਦੂਜਾ, ਮੇਰੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਐਡਵੋਕੇਟ ਨਰਿੰਦਰ ਸੁਖਨ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋਸਤ ਕਾਮਰੇਡ ਟੀਕਾਰਾਮ ਸੁਖਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ), ਜੋ ਬੱਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਵਾਸੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ, ਦੁਆਰਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਲਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਦਾਣੇ ਕੱਢਣ ਲਈ ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਇੰਦਰੀ ਖੰਡ ਦੇ ਕਲਸੌਰਾ (ਜਾਟ ਬਹੁਲ) ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਪਰ ਗੋਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।
ਲੋਕ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ, 13 ਜੁਲਾਈ 1857 ਨੂੰ, ਕੈਪਟਨ ਹਿਊਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਰਨਾਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜ ਦੇ ਢਾਈ ਸੌ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬੱਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ 900 ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਹਿਊਜ਼ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਵਧਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਦੇ 300 ਸਿਪਾਹੀ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਫੌਜ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 14 ਜੁਲਾਈ 1857 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਕੈਪਟਨ ਹਿਊਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਫਿਰ ਮਦਦ ਲਈ ਆਈ।
ਬੱਲਾ ਪਿੰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੱਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਰਦਾਂ, ਔਰਤਾਂ, ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਬੱਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜੋਹੜ (ਤਲਾਅ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਜੂਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਿੱਪਲ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ‘ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਰਦਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਲਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰੋਲਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਘਰ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਲੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਸੀ।
ਇਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੈਕਸ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਟੈਕਸ ਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫੌਜ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ। ਪਰ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੈਕਸ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੰਦਭਾਗਾ ਹੈ ਕਿ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੈਕਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ (15 ਅਗਸਤ 1947)। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਲੋਕ ਨੇਤਾ, ਤਾਊ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1977 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਡਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਕਵੀਆਂ, ਲੇਖਕਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਲਈ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਬੱਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਸ ਤਲਾਅ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਮਰਦਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਉਲਟਾ ਲਟਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰਕ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਆਪਣੀ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ ਸਕਣ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
