ਸਾਇਬਰ ਗਰੂਮਿੰਗ

ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ ਯੂ ਕੇ

ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਆਪਕ
ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ
ਪੰਜਾਬ।

21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਤਰੱਕੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ । ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਦੁਨੀਆਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਇਬਰ ਗਰੂਮਿੰਗ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ। ਸਾਇਬਰ ਗਰੂਮਿੰਗ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਨਾਬਾਲਗ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਯੌਨ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਰੁਝਾਨ ਮਾਪਿਆਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਾਇਬਰ ਗਰੂਮਿੰਗ ਕੀ ਹੈ?

ਸਾਇਬਰ ਗਰੂਮਿੰਗ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ (ਗਰੂਮਰ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਗੇਮਿੰਗ ਸਾਈਟਾਂ ਜਾਂ ਚੈਟ ਰੂਮਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਆਨਲਾਈਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਅਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਲ ਨੂੰ ਦੋਸਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੂਮਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣ ‘ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਮੱਗਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਤਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਦਾਇਰਾ

ਹਾਲੀਆ ਅੰਕੜੇ ਸਾਇਬਰ ਗਰੂਮਿੰਗ ਦੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਆਨਲਾਈਨ ਜ਼ੁਰਮ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਟਰਨੈਟ ਸੇਫਟੀ ਟੈਕਨੀਕਲ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 1 ਵਿੱਚ 5 ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਯੌਨ ਮੰਗਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਗੇਮਿੰਗ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਗਰੂਮਰਾਂ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਖਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਗਰੂਮਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ

ਗਰੂਮਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

ਭਰੋਸਾ ਬਣਾਉਣਾ:
ਗਰੂਮਰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਜਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ਼ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਝੂੱਠੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਕੱਲਾਪਣ:
ਜਦੋਂ ਭਰੋਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਰੂਮਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਗਰੂਮਰ ‘ਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਹਿਸਾਸ ਘਟਾਉਣਾ:
ਗਰੂਮਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਯੌਨ ਸਮੱਗਰੀ ਜਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਬਾਲਗ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਆਸਾਨੀ ਹੋਵੇ।
ਜ਼ਬਰ ਅਤੇ ਮਨੋਬਲ:
ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗਰੂਮਰ ਧਮਕੀ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਨੋਬਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸਕਣ।

*ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ*

ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਇਬਰ ਗਰੂਮਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ:

• ਵਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ:
ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲਾਅ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਧਦੀ ਇਕੱਲਤਾ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

• ਅਸਧਾਰਨ ਆਨਲਾਈਨ ਗਤੀਵਿਧੀ:
ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਆਨਲਾਈਨ ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸੰਪਰਕਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਰਹਿਣਾ ਸੰਭਾਵਿਤ ਗਰੂਮਿੰਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

• ਗੈਰ-ਉਚਿਤ ਗੱਲਬਾਤ:
ਜੇਕਰ ਬੱਚਾ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੁਨੇਹੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਹਿਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

*ਰੋਕਥਾਮ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ*

ਸਾਇਬਰ ਗਰੂਮਿੰਗ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਕਈ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ:

ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ:
ਆਨਲਾਈਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਹਿਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।

2 ਸਿੱਖਿਆ:
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਨਲਾਈਨ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦੇ ਖਤਰੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਉਹਾਰ ਪਛਾਣਣ ਬਾਰੇ ਸਿਖਾਉਣਾ।

ਪਰਾਈਵੇਸੀ ਸੈਟਿੰਗਜ਼:
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਖਾਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਠੋਰ ਪਰਾਈਵੇਸੀ ਸੈਟਿੰਗਜ਼ ਸੈੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਨਲਾਈਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

ਮੋਨੀਟਰੀੰਗ ਟੂਲਜ਼:
ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ਼ਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਆਨਲਾਈਨ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ:
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕੀ ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਿਸੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵੱਡੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਤਕਨੀਕ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਲੋਕ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਇਬਰ ਗਰੂਮਿੰਗ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਚੌਕਸੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਨਲਾਈਨ ਖਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਉਪਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਖਤਰਨਾਕ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਪਰਕ ਆਮ ਹਨ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ‌ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਭ ਯੂਜ਼ਰਾਂ ਲਈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਾਬਾਲਗਾਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਰਹੇ।