‘ਸਿਰਨਾਵਾਂ’: ਮਾਨਵੀ ਹੋਂਦ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਵੰਦ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਬਿਰਤਾਂਤ

(ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ‘ਪ੍ਰੀਤ’ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਸਿਰਨਾਵਾਂ’ ਦਾ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ)

ਪੁਸਤਕ: ਸਿਰਨਾਵਾਂ (ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ)

ਲੇਖਕ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ “ਪ੍ਰੀਤ” ਬਠਿੰਡਾ

ਮੁੱਲ: 200 ਰੁਪਏ, ਕੁੱਲ ਸਫੇ: 108

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਜੇ.ਪੀ. ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ

ਸਮੀਖਿਅਕ: ਪ੍ਰੋ. ਪਵਨ ਖਿੱਚੀ, ਮਾਨਸਾ

  (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)    ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ‘ਪ੍ਰੀਤ’ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਸਿਰਨਾਵਾਂ’ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦਸਤਕ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਵੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮੁੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰੌੜ੍ਹ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਫੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਨਾਰੀ-ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ‘ਸਿਰਨਾਵਾਂ’ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ‘ਪਤੇ’ (ਸਿਰਨਾਵੇਂ) ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਕਿਤੇ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ: ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਕਥਾ-ਸੰਰਚਨਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰੇਖਾ ‘ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੀੜ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਵੇਦਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਕਸੂਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਡਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ’ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਦਰਮੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ‘ਨਾਟਕੀ ਰਵਾਨਗੀ’ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਉੱਪਰ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਵਲਵਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕੜਵਾਹਟ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ, ਜਾਤੀ-ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ‘ਨਿੱਜ’ ਤੋਂ ‘ਸਰਬੱਤ’ ਤੱਕ ਦਾ ਹੈ।

ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨੋਵਿਰਤੀ, ਨਾਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਅੰਸ਼ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰ ਆਏ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਨਾਰੀ’ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ‘ਨਾਰੀ’ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਅਰਥ ਤਲਾਸ਼ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪੰਨਾ 38 ‘ਤੇ ਕਵਿਤਾ ‘ਕੀ ਏਹੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ’ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ:

“ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਸਭ ਕੁੱਝ ਸੁਣਨਾ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕਹਿਣਾ। ਖੁਦ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨ ਲੈਣਾ, ਕਰਨਾ ਨਾ ਇਨਕਾਰ ਜੀ। ਕੀ ਏਹੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ ਭਲਾਂ? ਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਦੀ ਨਾਰ ਦੀ।”

ਇੱਥੇ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਔਰਤ ਦੀ ਉਸ ਮਨੋਵਿਰਤੀ ਦਾ ਮਨੋ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਚੁੱਪ’ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇ ਰਹਿ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਸਵਾਲੀਆ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਸ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੀੜ ਸਿਖ਼ਰ ਨੂੰ ਛੋਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਪਰੀਕਰਮਾਂ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ: ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ‘ਸਿਰਨਾਵਾਂ’ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਖਾਣ ਹੈ।

ਸਿਰਨਾਵਾਂ: ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ‘ਗੌਰਵ’ ਅਤੇ ‘ਪਛਾਣ’ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਰਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ।

ਖਾਰੇ ਖੂਹ (ਪੰਨਾ 20): ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਨੀਰਸਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਧੀ (ਪੰਨਾ 24): ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਤਾੜੇ ਗਏ ਇਕ ਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਹੈ।

“ਮੇਰੇ ਟੋਪਿਆਂ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਦੀ, ਮਚ ਜਾਵੇ ਦੁਹਾਈ। ਮੈਂ ਨਿਮਾਣੀ ਧੀ ਵੇ ਲੋਕਾ, ਘਰ ਕੰਮੀਆਂ ਦੇ ਜਾਈ।”
ਇੱਥੇ ‘ਭੁੱਖ ਨੰਗ’ ਕੇਵਲ ਆਰਥਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨ ਵੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ‘ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਸਾਹਿਤ’ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ‘ਕਲਾ ਲਈ ਕਲਾ’ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ‘ਕਲਾ ਸਮਾਜ’ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ‘ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਤੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਪੰਨਾ 53 ‘ਤੇ ‘ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ’ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੀ ਹੈ:

“ਲਿਖ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੁਸੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਹੱਥੀਂ, ਸਾਨੂੰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾ ਗਏ ਹੋ।”

ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ’ ਨਿਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੁਹਜ: ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨਸ਼ਿਆਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਿਘਾਰ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਸਿਰਨਾਵਾਂ’ ਵਰਗੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇੱਕ ‘ਰਾਹ ਦਿਸੇਰਾ ਮਾਰਗ’ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਨਾ 17 ‘ਤੇ ‘ਸਾਡਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ’ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੱਖੋਂ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੁਹਜਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਬੈਤ’ ਅਤੇ ‘ਗੀਤ’ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਅਤੇ ਗਾਉਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਹਿਰਾਈ, ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਵਾਲ: ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਕੇਵਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਗਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਉਹ ‘ਕਾਲੀ ਰਾਤ’ (ਪੰਨਾ 42) ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਮੀਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ’ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।

ਪੰਨਾ 73 ‘ਤੇ ‘ਅੱਥਰੂ’ ਕਵਿਤਾ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ:

“ਨੈਣਾਂ ਚੋਂ ਟਪਕਦੇ ਹਰ ਅੱਥਰੂ ਦਾ, ਸਾਨੂੰ ਗੀਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ।”

ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੀੜ ਨੂੰ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਆਲੋਚਨਾ : ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ‘ਸਿਰਨਾਵਾਂ’ ਮੁਕੰਮਲਤਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬ ਹੈ।

ਸਾਰਥਕ ਪੱਖ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਧੱਕੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ (ਮਿਹਨਤਕਸ਼, ਔਰਤਾਂ, ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੱਚੇ) ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਉਲਝਾਅ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨੁਕਤਾ: ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦਾ ਵੇਗ ਇੰਨ੍ਹਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾਤਮਕ ਸੰਜਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਓ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਹੋਰ ਸੰਘਣੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਪਰ ਇੱਕ ਪਲੇਠੀ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਵਜੋਂ ਇਹ ਕਮੀਆਂ ਨਿਹਾਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇਹਨਾਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ‘ਪ੍ਰੀਤ’ ਦਾ ‘ਸਿਰਨਾਵਾਂ’ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਸਤਾਖਰ ਹੈ। ਇਹ ਔਰਤ ਦੀ ਸੋਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਦੀ ਰੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਕੇਵਲ ਕਾਫ਼ੀਏ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਲੜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜੰਗ ਹੈ। ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਜਿਸ ‘ਸਿਰਨਾਵੇਂ’ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਹਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਲੋਅ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ‘ਪ੍ਰੀਤ’ ਦੀ ਇਹ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਪਵਨ ਖਿੱਚੀ, ਮਾਨਸਾ

ਸਮਾਜਵੀਕਲੀ’ ਐਪਡਾਊਨਲੋਡਕਰਨਲਈਹੇਠਦਿਤਾਲਿੰਕਕਲਿੱਕਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samajweekly