ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ ਯੂ ਕੇ
ਲੇਖਕ : ਪੀ. ਐਲ. ਚੰਦਰ
ਭਗਵਾਨ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ “ਆਪਣਾ ਦੀਪਕ ਆਪ ਬਣੋ” (ਪਾਲੀ: ਅੱਤਦੀਪੋ ਭਵ) ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਅਮਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ, ਗਿਆਨ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਬਣਾਵੇ। ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਾਧਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਨ, ਪਰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ, ਝੂਠੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤਰਕ, ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ‘ਤੇ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣਾ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਪਰਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਦੀਪਕ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
“ਆਪਣਾ ਦੀਪਕ ਆਪ ਬਣੋ” ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਰਥ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਕੱਢਦੇ ਹਾਂ। ਬੁੱਧ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਸੋਚੀਏ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਕੀ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਅਨਿਆਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਿਹਤਰ ਬਣਦਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਇਆ, ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ ਅਤੇ ਮੈਤਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਬੁੱਧ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੈਤਰੀ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਵੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ।
ਡਾ. ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ “ਪੜ੍ਹੋ, ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਵੋ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰੋ” ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ, ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ, ਚੰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਦੀਪਕ ਜਗਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹੈ।
ਬੁੱਧ ਦਾ ਮੱਧ ਮਾਰਗ ਵੀ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤਿ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਨਾ ਬੇਹਿਸਾਬ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜਾ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣਾ—ਸਗੋਂ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਜੀਵਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਤਣਾਅ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਆਪਣਾ ਦੀਪਕ ਆਪ ਬਣੋ” ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੱਲੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾਮਈ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ। ਇੱਕ ਜਲਦਾ ਹੋਇਆ ਦੀਪਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਦੀਪਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਉਮੀਦ ਦੀ ਇੱਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖੁਦ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ, ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਤਰੀ ਨੂੰ, ਡਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹਿੰਮਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਵਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੱਚ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਦੀਪਕ ਜਗਾਵਾਂਗੇ।
ਇਹੀ ਭਗਵਾਨ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਮਰ ਉਪਦੇਸ਼ “ਆਪਣਾ ਦੀਪਕ ਆਪ ਬਣੋ” ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਹੈ।
