ਇੱਕ ਮਸਤ ਮੌਲਾ ਫ਼ਕੀਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤ ਸੀ ਜਗਦੇਵ ਕਾਮਰੇਡ

    (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)      (ਮਨਜੀਤ ਮਾਨ )    ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਾ ਕਿਸੇ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਮੋਹਤਾਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਦੌਲਤ ਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਦੇ ਜੀਵਨ, ਉੱਚੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਪਿਆਰ ਨਾਲ “ਜਗਦੇਵ ਕਾਮਰੇਡ” ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਨੇਵਾਲੀ ਦਾ ਇਹ ਸਾਦਾ-ਸੁਭਾਅ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਇਕੱਲਤਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਕੁੱਤੇ, ਬਿੱਲੀਆਂ, ਕਬੂਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਉਹ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਜਗਦੇਵ ਕਾਮਰੇਡ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰੌਣਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਹਿਣਾ ਉਸ ਦਾ ਸਵੈਮਾਣ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਆਪਣੇ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖੀ-ਮਿੱਸੀ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ। ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਅੱਡਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਟਿਕਾਇਆ। ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸੁੱਕੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਉਸ ਭੋਜਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਮਿਲੇ।

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਜਗਦੇਵ ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਸਾਦਾ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਸਾਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸੀ।

ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਪੰਛੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਲਾਵਾਰਿਸ ਕੁੱਤਾ ਉਸ ਦੇ ਦਰ ‘ਤੇ ਆ ਖੜ੍ਹਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਦੇਵ ਕਾਮਰੇਡ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਉਸ ਵਾਂਗ ਸਾਦਾ ਸੀ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਮਚਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਅਕਸਰ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠੋਂ ਨਿੱਕੇ-ਮੋਟੇ ਡੱਕੇ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਟੋਟੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਮਜਬੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਓਨਾ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੰਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ “ਕਾਮਰੇਡ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਬੋਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੀ। ਉਹ ਬਰਾਬਰੀ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਅ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਸਤ-ਮੌਲਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਨਾ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਕੋਸਿਆ, ਨਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਰੱਜ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।

ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਗਦੇਵ ਕਾਮਰੇਡ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮੰਗੀ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਰਹੀ, ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਮਰ ਨੇ ਸਾਥ ਛੱਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਵੈਮਾਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮੂਹਰੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਅੱਡਿਆ। ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਸੀ।

ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭੇਤ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅੱਜ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ ਬੀਤਦੇ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜੇਗਾ। ਪਰ ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਨਾ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ, ਨਾ ਵਾਪਸੀ ਦਾ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਮਸਤ-ਮੌਲਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਫ਼ੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਲਿਖੇ ਹੋਣ।

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜਗਦੇਵ ਕਾਮਰੇਡ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਪੂੰਜੀ ਉਸ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਹੈ। ਘਰ ਛੋਟਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਬ ਖਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਦਿਲ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਜਿਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਗਦੇਵ ਕਾਮਰੇਡ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਦਰਜ ਨਾ ਹੋਣ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਿਹਨਤ, ਸਾਦਗੀ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ। ਜਗਦੇਵ ਕਾਮਰੇਡ ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ ਕਿ “ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜੀਉਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਖਾਧੀ ਰੁੱਖੀ-ਮਿੱਸੀ ਰੋਟੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਖੈਰਾਤ ਨਾਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਮਿੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

ਸਮਾਜਵੀਕਲੀ’ ਐਪਡਾਊਨਲੋਡਕਰਨਲਈਹੇਠਦਿਤਾਲਿੰਕਕਲਿੱਕਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samajweekly