” ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਇਨਸਾਨ ” ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ( ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਵੀ – ਮੂਲ ਚੰਦ ਸ਼ਰਮਾ )

    (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)   ਸ਼੍ਰੀ ਮੂਲ ਚੰਦ ਸ਼ਰਮਾ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ । ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਧੂਰੀ ( ਰਜਿ: ) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ( ਰਜਿ: ) ਦਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ । ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਹ ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ । ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੈ । ਜਿਹੜੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਵਿਆਂ , ਕੈਸਿਟਾਂ , ਸੀ.ਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਯੂ ਟਿਊਬ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

          ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਭਾਵ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ / ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ । ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਿਆਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਚੰਦ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਧੜਕਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ( ਵਿਚਾਰ ਭਾਵ , ਬੁੱਧੀ , ਕਲਪਨਾ , ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ) ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਲਈ ਅਸਤਿਤਵ ” ਮੈਂ ਵਾਦ ” ਅਰਥਾਤ Solipsism ਨਹੀਂ । ਇਹ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਮੰਡਲੀ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਕਵੀ ਲਈ ਅਸਤਿਤਵ ਮਾਨਵਵਾਦ ਹੈ / ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਮਾਨਵ / ਬੰਦੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਂਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੈ । ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਅਸਤਿਤਵ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਪਾਸਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ । ਉਸ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ” ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਹੈਂ , ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣ । ਸੁਕਰਾਤ ਨੇ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ – ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣੋਂ । ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੋਪ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ” Presume not God to scan proper study of mankind is man “

         ਮੂਲ ਚੰਦ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਰਣ-ਚਣਾਂ ( ਰੰਚਣਾਂ ) ਹੈ । ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ( Possibilities ) ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਵਿਤਾ / ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਰਣ-ਚੁਣਿਆਂ ਹੈ । ਸ਼ਰਮਾ ਸੱਚੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ , ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ  ਨਿਕੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਕਹਿ ਕੇ ਉਪਮਾਇਆ ਹੈ । ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਰਜਿੰਦਰਾ ਪੁਰੀ ( ਰੰਚਣਾਂ ) ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਧੂਰੀ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ( ਹੋਂਦ ) ਨੂੰ ਬੀਇੰਗ ਨੂੰ ਬਿਕਮਿੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

         ਸ਼ਰਮਾ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ-ਸਰੋਤ ਹੈ । ਮੈਗ਼ਜ਼ੀਨਾਂ / ਫੇਸਬੁੱਕ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਫੋਟੋ ਛਪਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕਾਲ਼ੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

         ਨਿੱਤ ਹੀ ਸੱਜਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੁਬਾਰਕਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਉਹ ਤਾਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

          ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ / ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ । ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ- ਟੁਕੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਾਦਾ ਹੈ । ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵੰਡਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਭਸੌੜ ( ਸੰਗਰੂਰ ) ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਉਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ।

           ਗੱਲ ਕੀ ਉਹ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ । ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਦਾ ਕਮਾਲ ਦਾ ” ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ” ਉਲੀਕ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

       ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਇਨਸਾਨ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਪਹਿਲਾਂ 2014 ਵਿੱਚ “ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛਪ ਚੁੱਕੀ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ । ਵਿਭਿੰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ ।

          ਘਰਾਂ , ਪਰਿਵਾਰਾਂ , ਮਿੱਤਰਾਂ – ਦੋਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ । ਰਾਜਿਆਂ , ਰਾਣਿਆਂ , ਅਫ਼ਸਰਾਂ , ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਲਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ । ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ , ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਨੇ । ਹੱਟੀਆਂ , ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੇ । ਸਿਹਤਮੰਦ , ਰੋਗੀਆਂ , ਬੀਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨੇ । ਮਿਹਨਤੀਆਂ , ਹਿੰਮਤੀਆਂ , ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਮਾਇਆ ਹੈ । ਵੋਟਾਂ ਪਾ ਕੇ ਚੁਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ , ਕੰਮਾਂ- ਧੰਦਿਆਂ , ਵਿਉਪਾਰਾਂ ਤੇ ਨਕਦ-ਉਧਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨੇ ; ਅਤਿ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ , ਰੱਜੇ-ਪੁੱਜੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ , ਛੁਰੀਆਂ , ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੇ ; ਸਰਦੀਆਂ , ਗਰਮੀਆਂ , ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਫੁਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨੇ ; ਕਿਸਾਨਾਂ , ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ ਨੇ ; ਨਫ਼ਰਤਾਂ , ਇਸ਼ਕਾ-ਮੁਸ਼ਕਾਂ , ਪਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨੇ । ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ । ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਸਚਾਈਆਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਨੇ । ਪੀ.ਬੀ Shelley ਦਾ ਅਜਿਹੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰੇ ਕਥਨ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ , We look before and after and pine for what is not .

         ਮੂਲ ਚੰਦ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ( ਕਸਬਨਾਮਾ ) ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ , ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਕਸੀਦਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ “ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ” ਬਣਾਉਂਣ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੈ । ਕੋਈ ਵੀ ਪੁਸਤਕ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ “ਕਸੀਦਾ” ਹੀ ਤਾਂ ਅਖਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।

       ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ “ਚਉਪਦਿਆਂ , ਚਉਤੁਕਿਆਂ , ਚਉਬਰਗਿਆਂ ( Quatrain ) ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

       ਮੂਲ ਚੰਦ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦਿਆਂ ਅਖਾਣਾਂ , ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਬੜੀਆਂ ਸਿਆਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ । ਮਸਲਨ : ਕਾਲਖ਼ ਖੱਟੀਏ ਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ – ਪੰਨਾਂ 08 , ਘਰ ਔਰਤ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸੋਭਦੇ ਨੇ – ਪੰਨਾਂ 13 , ਰੁੱਸਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਦੇਈਏ ਮੌਕਾ – ਪੰਨਾਂ 14 , ਰਿਸ਼ਤੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਕਰੀਏ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ – ਪੰਨਾਂ 21 , ਹੁੰਦੇ ਵਰਤਮਾਨ , ਭਵਿੱਖ ਚੰਗੇ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਅਤੀਤ ਹੁੰਦੇ – ਪੰਨਾਂ 30 ; ਬਿਨਾਂ ਕਹੇ ਤੋਂ ਜਾਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ , ਘੜੀ ਹੋਵੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਸੋਗ ਵਾਲ਼ੀ – ਪੰਨਾਂ 34 ; ਮਿਲ਼ਦੀ ਵਹਿਮ ਦੀ ਨਹੀਂ ਦਵਾਈ ਲੋਕੋ – ਪੰਨਾਂ 45 ; ਜਿਹੜੇ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਦੇ , ਕਿਸਮਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੁੰਦੀ ‌- ਪੰਨਾਂ 53 , ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਜੇ ਕੰਮ ਕਰੀਏ , ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਕਮਾਈ ਹੈ ਵਧ ਜਾਂਦੀ – ਪੰਨਾਂ 57 , ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਨੁਸਖੇ , ਖਾਣਾ ਪਹਿਨਣਾ ਰਹਿਣਾ ਜੇ ਹੋਵੇ ਸਾਦਾ – ਪੰਨਾਂ 100 ,

         ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫੁਟਕਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।

 ( 1 ) ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਸਿਆਣਿਆਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ – ਭਾਵ ਆਖ਼ਰੀ ਤੁਕ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਅਖਾਣਾਂ – ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਵਿਤਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

ਕੇਵਲ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੇਖੋ :

*ਹੀਲੇ ਰਿਜਕ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ਼ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ 12

*ਦੁੱਧ ਬਾਝ ਨਾ ਰਿੱਝਦੀ ਖੀਰ ਮੀਆਂ 13

*ਚਾਦਰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੈਰ ਪਸਾਰੀਏ ਜੀ 19

*ਵਿਗੜੇ ਤਿਗੜਿਆਂ ਦਾ ਡੰਡਾ ਪੀਰ ਹੁੰਦਾ 23

*ਜੋਗੀ ਘਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋਗੜਾ ਜੀ 25

*ਇੱਕ ‘ਕੱਲਾ ਤੇ ਦੋ ਗਿਆਰਾਂ ਹੁੰਦੇ 31

*ਦੁਨੀਆਂ ਗਿਰਗਿਟ ਵਾਂਗੂੰ ਰੰਗ ਬਦਲਦੀ ਏ 37

*ਡੱਡੂ ਟੋਭੇ ਦੇ ਸਦਾ ਗਵਾਹ ਹੁੰਦੇ 42

*ਲੂਣ ਖਾ ਕੇ ਨਾ ਕਦੇ ਹਰਾਮ ਕਰੀਏ 54

*ਸੌ ਹੱਥ ਰੱਸਾ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਗੰਢ ਮੀਆਂ 58

*ਕਈ ਗੱਡੇ ਨਾਲ਼ ਕੱਟਾ ਬੰਨ੍ਹ ਟਾਲ਼ ਦਿੰਦੇ 67

*ਕਦੇ ਵਾੜ ਵੀ ਖੇਤ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ 70

*ਟੁੱਟੀ ਯਾਰੀ ਤੋਂ ਪੁੱਟੀ ਚੁਗਾਠ ਜਾਂਦੀ 74

*ਪਿੰਡ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਗੁਹਾਰਿਆਂ ਤੋਂ 83

*ਫਾਹਾ ਲਈਏ ਨਾ ਅੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੀ 94

*ਮਾਂ ਵੀ ਦੁੱਧ ਨਾ ਦੇਵੇ ਜੇ ਵਿਲਕੀਏ ਨਾ 102

*ਸੌ ਸੁਨਿਆਰ ਤੇ ਇੱਕ ਲੁਹਾਰ ਮਾਰੇ 106

*ਗੌਂ ਗਧੇ ਨੂੰ ਬਾਪ ਕਹਾ ਦਿੰਦੈ 108

( 02 ) ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਹੈ – ਮਸਲਨ ,

ਜੀਹਨੂੰ ਤੇਗ ਤਲਵਾਰ ਨਾ ਮਾਰ ਸਕਦੀ ,

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿਉਂ ਕਲਮ ਦਾ ਵਾਰ ਮਾਰੇ। ਪੰਨਾਂ 106

ਇਹ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ।

( 03 ) ਵਿਅੰਗ ਵੀ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਹੈ – ਮਸਲਨ

*ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਸੋਚ ਬਣ ‘ਗੀ ,

 ਚੂਰੀ ਖਾਈਂ ਜਾਈਏ ਮੱਝੀਆਂ ਚਾਰੀਏ ਨਾ।

*ਬੁੱਢੀ ਘੋੜੀ ਲਾਲ ਲਗਾਮ ।

*ਗੰਜੀ ਨੂੰ ਕੰਘੀ ਵੇਚ ਜਾਂਦੇ ।

( 04 ) ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦਾ ਅਨੁਕਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਸਲਸਲ ਅਤੇ ਗੈਰ ਮੁਸਲਸਲ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ।

ਮੁਸਲਸਲ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵੇਖੋ

ਇਹ ਉਹ ਕਾਵਿ ਟੁਕੜੀ ( ਚੌਬਰਗਾ ) ਜਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

*ਚਿੜੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿਸੇ ਵੇਲ਼ੇ ,

  ਸਾਡਾ ਸੋਹਣਾ ਇਹ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਲੋਕੋ‌।

  ਲਗਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ,

  ਸਰੂ ਵਰਗੇ ਸੀ ਛੈਲ ਜਵਾਨ ਲੋਕੋ ।

  ਗਾਥਾ ਏਸ ਦੀ ਭਗਤ ਸਰਾਭਿਆਂ ਦੀ ,

  ਹੁੰਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਲੋਕੋ ।

  ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਸਿਆਣਿਆਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ,

  ਸਾਡਾ ਵਿਰਸਾ ਹੈ ਬੜਾ ਮਹਾਨ ਲੋਕੋ ।

ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਚਉਪਦੇ ਇੱਕੋ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ ।

ਹੁਣ ਗੈਰ ਮੁਸਲਸਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੇਖੋ :

*ਮਾੜਾ ਮੰਗਤਾ ਦਰਾਂ ‘ਤੇ ਆ ਜਾਵੇ ,

  ਓਹਨੂੰ ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਤੋਰੀਏ ਜੀ ।

  ਭਾਵੇਂ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਹੋਵੇ ਭਗਵਾਨ ਅੱਗੇ ,

  ਫੁੱਲ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਤੋੜੀਏ ਜੀ ।

  ਦੁੱਧ ਪੱਥਰਾਂ ਭਲਾਂ ਦੱਸੋ ਕੀ ਪੀਣਾ ‌,

  ਐਵੇਂ ਨਾਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੋੜ੍ਹੀਏ ਜੀ ।

  ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਸਿਆਣਿਆਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ,

  ਘਰੋਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਨਾ ਮੋੜੀਏ ਜੀ ।

ਇਸ ਚੌਤੁਕੀਏ ਵਿੱਚ ਮੰਗਤਿਆਂ , ਫੁੱਲਾਂ , ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਚਉਪਦਾ ਗੈਰ ਮੁਸਲਸਲ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ । ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕਿ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਉਪਦੇ ਗ਼ੈਰ ਮੁਸਲਸਲ ਹਨ ।

ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੱਚ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ , ਖ਼ਰੀਆਂ ਹਨ ।

ਉਸ ਨੇ ਇਹ ” ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਸਿਆਣਿਆਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ” ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ ।

( 05 ) ਕਵੀ ਨੇ ਢੁਕਵੇਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਅਜਿਹੀ ਚੋਣ ਹਰ ਕਵੀ ਦੇ ਵਸ ਦਾ ਰੋਗ ਨਹੀਂ । ਰਦੀਫ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ ।

( 06 ) ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ । ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :

 *ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਸਿਆਣਿਆਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ,

   ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਇਰ ਨਈਓਂ।

 *ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਸਿਆਣਿਆਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ,

  ਵਿਰਲੇ ਸ਼ਾਇਰ ਹੁੰਦੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਵਰਗੇ ।

ਹੇਠਲੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ।

ਵਾਰਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :

 *ਵਾਰਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ

ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ,

 ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਜੀ ।

ਤੇ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ

 *ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਸਿਆਣਿਆਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ,

  ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਤੋਂ ਬੰਦਾ ਨਾ ਬਾਜ ਆਉਂਦਾ।

ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਬਾਰੇ ਇੰਜ ਢੁਕਵੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ :

 *ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ,

  ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਹੀ ਜਾਤ ਹੁੰਦੀ।

         ਸੰਖੇਪ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਵਿਹਾਰਕ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ ਹੈ ।

ਸਾਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਇਹ ਹੈ –

 *ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ – ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

 *What to do and what not to do .

 ਡਾ. ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼ ਐੱਮ ਏਂ ( ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ )