ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਣਗੌਲਿਆ ਨਾਇਕ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਗਲੇ ਲਾਇਆ
(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਤਾਰੇ ਚਮਕੇ, ਪਰ ਜਿਸ ਤਾਰੇ ਨੇ ਮਹਿਜ਼ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਜਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਨਾਂ ਹੈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ। ਸਰਾਭਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਹਰ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਧਰੂ-ਤਾਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ‘ਗੁਰੂ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਇਕ’ ਮੰਨ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਗਾਜ਼: ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ 24 ਮਈ 1896 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਬਾਲਕ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ, ਪਰ ਦਾਦਾ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਣਖੀਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਕਟਕ (ਉੜੀਸਾ) ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ 1912 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਬਰਕਲੀ) ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਵਲੂੰਧਰ ਗਿਆ।
ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਕਲਮ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਸੁਮੇਲ: 15 ਜੁਲਾਈ 1913 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ‘ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ’ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਯੋਧੇ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਮਸ਼ਾਲਚੀ ਵੀ ਸੀ। ‘ਗ਼ਦਰ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਛਾਪਣਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਕਰਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਕੰਬਣੀ ਛੇੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ:
“ਸੇਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਿੰਦੜੀਏ ਬੜੀ ਔਖੀ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਢੇਰ ਸੁਖੱਲੀਆਂ ਨੇ,
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਖ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲੀਆਂ ਨੇ।”
ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹਾ ਜਨੂੰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣੇ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਉਡਾਉਣੇ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਲਏ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖਾੜੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਉਸ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ” ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ।
ਬਗ਼ਾਵਤ, ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ: 1914 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਤਾਂ ਸਰਾਭਾ ਮੌਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਭਾਰਤ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 21 ਫਰਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਦਿਨ ਮਿੱਥਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ! ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਰੁੱਖ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਫੜੇ ਗਏ, ਪਰ ਸਰਾਭਾ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣਾ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਅਤੇ 2 ਮਾਰਚ 1915 ਨੂੰ ਸਰਗੋਧਾ ਨੇੜੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗਰਜ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ: ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਤਹਿਤ ਚੱਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਜਿਸ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।” ਜੱਜ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਿਆਨ ਬਦਲਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਅਣਖੀਲੇ ਗਭਰੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: “ਮੈਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ ਸਕਾਂ।”
ਜੱਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਾਗ਼ੀ” ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। 16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਦਾ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੂਰਮੇ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਚੁੰਮ ਲਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਾਂਸੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਜਲੌਅ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇੱਕ ਅਮਰ ਮਸ਼ਾਲ: ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਮਰ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਾ ਉਹ ਆਦਰਸ਼ ਸੀ। ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਲਈ ਉਮਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦ ਫ਼ਿਜ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਰਾਭੇ ਵਰਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗੌਲੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ‘ਅੱਜ’ ਲਈ ਆਪਣਾ ‘ਕੱਲ੍ਹ’ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ. ਪਵਨ ਖਿੱਚੀ, ਮਾਨਸਾ
‘ਸਮਾਜਵੀਕਲੀ’ ਐਪਡਾਊਨਲੋਡਕਰਨਲਈਹੇਠਦਿਤਾਲਿੰਕਕਲਿੱਕਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samajweekly
