ਮਾਤਾ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ: ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਕਹਾਣੀ

 (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)  ਮਾਤਾ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ (3 ਜਨਵਰੀ 1831 – 10 ਮਾਰਚ 1897) ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕਾ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਕਵਿਤਰੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ:- ਮਾਤਾ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਜਨਵਰੀ 1831 ਨੂੰ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਾਈਗਾਂਵ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਆਮ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 13 ਸਾਲਾ ਜੋਤੀਰਾਓ ਫੂਲੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸਨ, ਪਰ ਜੋਤੀਰਾਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਵੀ ਲਈ। ਮਹਾਤਮਾ ਜੋਤੀਰਾਓ ਫੂਲੇ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੋਖੀ ਲੜਾਈ:- 1848 ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਅਤੇ ਜੋਤੀਰਾਓ ਨੇ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਭਿਡੇਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਖ਼ੁਦ ਅਧਿਆਪਕਾ ਬਣੇ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਪਰ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਮਾਰਦੇ, ਚਿੱਕੜ ਸੁੱਟਦੇ ਅਤੇ ਗੋਹਾ ਵੀ ਸੁੱਟਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਵੀ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਸਾਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਸਾੜ੍ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਗੰਦਗੀ ਲੱਗਣ ਉੱਤੇ ਬਦਲ ਸਕਣ। 1851 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 18 ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕਲਾਸਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।

ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ:- ਸਾਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਲਈ ਆਸ਼ਰਮ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1853 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਬਾਲਹੱਤਿਆ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧਕ ਗ੍ਰਿਹ’ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਗਰਭਵਤੀ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਧਵਾ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਕੇ ਯਸ਼ਵੰਤ ਰਾਓ ਵਜੋਂ ਪਾਲਿਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਿਆਸ਼ੋਧਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਜਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ, ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਨ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ‘ਕਾਵਿਆ ਫੂਲੇ’ (1854) ਅਤੇ ‘ਬਵਨ ਕਾਸ਼ੀ ਸੁਬੋਧ ਰਤਨਾਕਰ’ (1892), ਜੋ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। 1897 ਵਿੱਚ ਪਲੇਗ ਦੀ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਲੀਨਿਕ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇੱਕ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਲੇਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 10 ਮਾਰਚ 1897 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਈਨਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: “ਸਿੱਖੋ, ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜੋ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਆਉ ! ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੀਏ।