(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਨਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਰਹਿਣਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਸਪਾਲ ਰਾਣਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼, ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਕੋਚ ਅਤੇ ਖੇਡ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚ ’ਤੇ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਦਿਵਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਡ ਜਗਤ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਸਦਮਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ-
ਜਸਪਾਲ ਰਾਣਾ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜੂਨ 1976 ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਖੁਦ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਜਸਪਾਲ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸਿਖਾਈਆਂ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਜਸਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ-
ਜਸਪਾਲ ਰਾਣਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਪਿਸਤੌਲ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1994 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪਲਬਧੀਆਂ –
ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮੇ।
2006 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮੇ।
ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ 15 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਗ਼ਮੇ।
25 ਮੀਟਰ ਸੈਂਟਰ ਫਾਇਰ ਪਿਸਤੌਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਅਨੇਕ ਤਗ਼ਮੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਕੋਚ ਵਜੋਂ ਯੋਗਦਾਨ-
ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਕਰੀਅਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਸਪਾਲ ਰਾਣਾ ਨੇ ਕੋਚਿੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚ –
ਮਨੂ ਭਾਕਰ
ਸੌਰਭ ਚੌਧਰੀ
ਅਨੀਸ਼ ਭਾਨਵਾਲਾ
ਈਸ਼ਾ ਸਿੰਘ
ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਰਮਾ
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੂ ਭਾਕਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਜਸਪਾਲ ਰਾਣਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਚਿੰਗ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।
ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ-
ਭਾਰਤੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਉੱਚ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ:
ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ (1994)
ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (1997)
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਿਆ ਪੁਰਸਕਾਰ (2020)
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਗੌਰਵ ਸਨਮਾਨ (2025)
ਲੰਘੀ 12 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜਸਪਾਲ ਰਾਣਾ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਮਿਊਨਿਖ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਆਈ.ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਐੱਫ. ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਇਲਾਜ ਦੌਰਾਨ 49 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ’ਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਮੁਰਮੂ, ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੇਕ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੇ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ।
ਵਿਰਾਸਤ-
ਜਸਪਾਲ ਰਾਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਕਰੀਅਰ, ਕੋਚਿੰਗ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਜਸਪਾਲ ਰਾਣਾ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਛਾਪ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜਸਪਾਲ ਰਾਣਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਚੈਂਪੀਅਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
– ਨਵਨੀਤ ਸਿੰਘ
