ਪੁਸਤਕ: ਚੰਗਿਆਈ ਦੇ ਚਿਰਾਗ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)

  (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)   ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਾ ਦਾ ਆਉਣਾ ਇੱਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੇ ਕਵੀ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜਟਾਣਾ ਇਸੇ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਹਸਤਾਖਰ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਚੰਗਿਆਈ ਦੇ ਚਿਰਾਗ’ ਨਾਲ ਪਾਠਕ-ਵਰਗ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਵੀ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਛੋਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ-ਆਸ਼ੇ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਯਤਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੰਕਟਮਈ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੰਤਨ ਕਵੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਮਲਾਲ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜਤਾ, ਧੀਰਜ, ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ-ਸੋਚ, ਨੇਕ-ਨੀਤੀ, ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪੋਧਾਪੀ ਅਤੇ ਹਊਮੈਂ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਵੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੋਸ਼ਣ, ਧੀਆਂ-ਧਿਆਣੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪੱਤੀ ਅਤੇ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਕ ਖੋਹਣ, ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਤੇ ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਉੱਤਰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਰੰਗਣ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰਮਤਿ-ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।ਕਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਸਹਿਜਤਾ, ਧੀਰਜ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਨੇਕ-ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਹਊਮੈਂ ਅਤੇ ਆਪੋਧਾਪੀ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ ਟੁੱਟਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸੋਸ਼ਣ ਉਸਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਕੇਵਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਪੌਣ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ-ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਸ਼ਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉੱਦਮ ਹੈ। ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਉਪਯੋਗਤਾ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਫ਼ਰਜ਼ਸ਼ਨਾਸੀ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਬਚਿੱਤਰ ਜਟਾਣਾ ਦਾ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਧੱਸਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉੱਦਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਚਿੱਤਰ ਜਟਾਣਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬੜੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਅਤੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਸਵਿੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡੇ ਵਾਲੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਟਾਂ-ਡੌਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੜੀ ਸਾਦ ਮੁਰਾਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭਾਵ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ 115 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ: ਜਿਵੇਂ ‘ਨਸ਼ਾ’, ‘ਸੱਚੇ ਬੰਦੇ ਰੁਲਦੇ ਵੇਖੇ’।

ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ: ਜਿਵੇਂ ‘ਆਓ! ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ’, ‘ਪਾਣੀ ਹੈ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ੀਬ’।

ਜੀਵਨ ਮੁੱਲ: ਜਿਵੇਂ ‘ਮਿਹਨਤ’, ‘ਹੌਂਸਲੇ ਬੁਲੰਦ ਰੱਖਿਓ’, ‘ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣਾ’।

ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸਾ: ਜਿਵੇਂ ‘ਤ੍ਰਿੰਜਣ’, ‘ਸਾਡੀਆਂ ਖੇਡਾਂ’।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਚੰਗਿਆਈ ਦੇ ਚਿਰਾਗ’ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜਟਾਣਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਸ਼ਟ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਹਾਰਦਿਕ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਮਿਆਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।

‘ਸਮਾਜਵੀਕਲੀ’ ਐਪਡਾਊਨਲੋਡਕਰਨਲਈਹੇਠਦਿਤਾਲਿੰਕਕਲਿੱਕਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samajweekly