(ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਅਡੋਲ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਨਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਸੇਵਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਨਕਲਾਬ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ
ਸੰਨ 1705 ਦਾ ਦੌਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਿਆਸੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਰ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਅਨਿਆਂਇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਨਤਾ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖਟਕਣ ਲੱਗਾ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਸੰਦਰਭ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ—ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ—ਆਪਣੀ ਨਿੱਘੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਅਤਿਆਚਾਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਅਧਿਆਇ ਹਨ।
ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ: ਪਰਿਚਯ
ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਪਰ ਅਡੋਲ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਸੇ ਤਖ਼ਤ ਜਾਂ ਤਾਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸੂਲ ਸੀ—ਦੁੱਖੀ ਦੀ ਮਦਦ, ਭੁੱਖੇ ਨੂੰ ਅੰਨ ਅਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ।
ਜੇਲ੍ਹ ਤੱਕ ਦੁੱਧ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਗਾਥਾ
ਜਦੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਸਨ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਤੱਕ ਦੁੱਧ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਲਗਾਤਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ—ਚੁੱਪਚਾਪ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ ਦੇ। ਇਹ ਕਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸੀ।
ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ
ਬਾਬਾ ਜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਹਕੂਮਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ।
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ
ਅਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਹੱਦ ਇੱਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਲਈ ਘਸੀਟ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਜੀ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਨੰਨੇ ਬੱਚੇ—ਕੋਈ ਵੀ ਰਹਿਮ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਪੀਸ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਅਨਿਆਂਇ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਸਰੀਰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਸੂਲ ਨਹੀਂ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰਤਾ
ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਅਰਥ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਅਸਲ ਧਰਮ ਵਸਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਇਸ ਗਾਥਾ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਲੰਗਰ, ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਰਥ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਬਹਾਦਰੀ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਹਾਸ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਸਦਾ ਤੁਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਰਿਵਾਇਤਾਂ
ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਜਨ-ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਚ—ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸ਼ਹਾਦਤ—ਹਰ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਸਾਰਤਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਰਹਿੰਦ: ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ
ਸਰਹਿੰਦ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੌਕੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ, ਸੱਤਾ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਧਰਮ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਦਬਾਅ, ਕੈਦਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਆਮ ਸਨ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਕੈਦ ਨੇ ਇਸ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨੂੰ ਚਰਮ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।
ਮਾਨਵ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ
ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇ ਮਾਨਵ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ‘ਹਿਊਮਨਿਟੇਰੀਅਨ ਐਕਟ’ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਅਰਥ
ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਭਾਰ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਹੀਂ, ਸਮੂਹਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਹਿਤ, ਲੋਕਕਲਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਦੀ ਗਾਥਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾ ਰੂਪ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ
ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ‘ਵੰਡ ਛਕਣੇ’ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਿੱਖਿਆ
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਧ੍ਰੁਵੀਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਗਾਥਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਟੁੱਟੇ ਪੁਲ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ
ਆਧੁਨਿਕ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ।
ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼
ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਦਰਭ
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸੰਕਟ ਹਨ, ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਜੀ ਦੀ ਅਮਰ ਗਾਥਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਭਿੰਦਰ ਗੁਰੀ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samajweekly
