ਸਾਵਣ ਮਹੀਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ

     (ਸਮਾਜ ਵੀਕਲੀ)   ਲੇਖਕ . ਗੁਰਭਿੰਦਰ ਗੁਰੀ  

“ਸਾਵਣ ਸਰਸੀ ਕਾਮਣੀ ਚਰਨ ਕੰਵਲ ਸਿਉ ਪਿਆਰ॥

ਮਨੁ ਤਨੁ ਰਤਾ ਸਚਿ ਰੰਗਿ ਇਕੋ ਨਾਮੁ ਆਧਾਰ॥”

ਭਾਰਤੀ ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਸਾਵਣ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਹਰੀਅਾਲੀ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਵਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰਖਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ, ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਹਰੀ ਚਾਦਰ ਓੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਟ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਵਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਵਣ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ, ਚੋਆਂ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਉਫਾਨ ‘ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਮੀਂਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਂ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਵਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਥਿਤ ਮਾਤਾ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ਕਤੀਪੀਠਾਂ ‘ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਚੁੰਨੀ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਸਾਵਣ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਰੰਗੀਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਨਵੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਪੇਕੇ ਘਰ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਸਹੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਪਿੰਡ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕੁੜੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਸੂਟ, ਚੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦੀ ਨਾਲ ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ।

ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਪੀਸ ਕੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਕੋਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਚੜ੍ਹੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸੱਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਸੰਧਾਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਭਰਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਧੀ ਜਾਂ ਭੈਣ ਲਈ ਮਿੱਠਾਈਆਂ, ਪਿੰਨੀਆਂ, ਪਤਾਸੇ, ਗੁੜ, ਫਲ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਧਾਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧੀ-ਭੈਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।

ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ—

“ਇੱਕ ਵੀਰ ਦੇਈਂ ਵੇ ਰੱਬਾ,

ਸਹੁੰ ਖਾਣ ਨੂੰ ਬੜਾ ਹੀ ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ।”

ਇਹ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਵਣ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਸ-ਨੂੰਹ ਦੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਵੀ ਖੂਬ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਰਾਹੀਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤਕਰਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ‘ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਵਣ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨ

ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਖੀਰ, ਮਾਲਪੂੜੇ, ਪੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਖੀਰ ਅਤੇ ਮਾਲਪੂੜਿਆਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵੀ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅੱਜ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬੋਹੜਾਂ ਹੇਠ ਤੀਆਂ, ਪੀਂਘਾਂ ਅਤੇ ਸੰਧਾਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਲੋਕ-ਮਿਲਣੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿਊਂਦੀ ਰਹੇ।

ਸਾਵਣ ਸਿਰਫ਼ ਮੀਂਹ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇ।

“ਸਾਈ ਘੜੀ ਸੁਲੱਖਣੀ, ਸਹੁ ਨਾਲ ਬਿਹਾਵੈ॥

ਮਾਹ ਦਿਵਸ ਮੂਰਤਿ ਭਲੇ ਜਿਸ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰੇ॥

ਨਾਨਕੁ ਮੰਗੈ ਦਰਸ ਦਾਨੁ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਹੁ ਹਰੇ॥”

ਸਮਾਜਵੀਕਲੀ’ ਐਪਡਾਊਨਲੋਡਕਰਨਲਈਹੇਠਦਿਤਾਲਿੰਕਕਲਿੱਕਕਰੋ
https://play.google.com/store/apps/details?id=in.yourhost.samajweekly